Biz Pazartesi günü, sizin Salı günü okuduğunuz yazıyı yazdıktan sonra, önce Avrupa, ardından da ABD''de borsalar ciddi düşüşler yaşadı. Dip arayışının artık dipsiz bir bölgede devam etmek durumunda kaldığını söylediğimiz bir yazının ardından gelen satış dalgası, dün yatay bir durulmanın ardından bugün, biz bu yazıyı yazdığımız saatlerde tepki vererek yerini yükselişe bıraktı. Umudumuz bu yükselişin kalıcı olması yönünde olsa da, kanaatimiz kalıcı yükselişin muhtemelen ciddi bir moral birikiminin ardından geleceği. Zira hâlihazırda beklentilerin düzelmesini sağlayacak önemli bir gelişme henüz yaşanmış değil.
Borsa endekslerine şu sıralar bu kadar düşmüş olmamızın sebebini daha önce açıklamıştım: Bugüne dek devreye sokulan politikaların kısa vadede müspet bir etki oluşturması ve krizi artık düzelme yoluna girmesini sağlaması için öncelikle beklentileri beslemesi gerekiyor. Beklentiler düzelmeden ötelenmiş harcamaları bugüne almanın gerekçesi oluşmuyor, yatırım yapılmıyor, işsizlik azalmıyor. Beklentilerin iyileşmesi; servet erozyonunu durduracak, iç ve dış talebi arttıracak, destek paketlerinin etkisini yaygınlaştıracaktır. Özetle "geçmişe nispetle daha iyimser bir gelecek" olgusunun oluşması gerekiyor. Beklentilerin yönünü şu sıralar en iyi ve en hızlı borsa endekslerinden okuyabiliyorsunuz.
Kriz ABD''den çıktı. Bu yüzden krizin çözümünün de ABD''den başlaması gerekir. ABD krizin aşılmasına yönelik politikaları üretebilecek hem donanıma, hem de gerekli iktisadi esnekliğe sahip. Siz kamulaştırma aleyhine ABD''de kopan tantanaya aldırmayın. Gerektiğinde bu adımı hızla atabilecek fikri dönüşümü yapabilecek bir yaklaşım sergileyebiliyor ABD.
Kriz ABD''den çıktı. Çözümün de ABD''den başlaması gerekir. Ancak tek başına ABD, dünyanın geri kalanını dikkate almadan çözüm üretemez. Zira krizin bu ölçüde küresel bir boyut kazanması, küresel bir hale gelmiş dünya ekonomisinin tabii bir sonucu. Kimin sermayesinin kimin şirketinde, kimin borcunun kimden sağlandığı, kimin kimi ne ölçüde sigortaladığı, kimin hangi riskleri üstlendiği, hangi ülkenin malının hangi ülkelerden gelen ara mallarla üretildiği bu kadar karmaşık bir hale gelmişken, hükümetlerin sadece kendi ekonomilerini kurtarabilme ihtimalleri, söz konusu olan ülke ABD olsa dahi, mümkün gözükmüyor.
Her ülke kriz karşısında kendince, geçmişine nispetle oldukça radikal sayılabilecek adımlar attı ve şu an itibariyle bunların pek bir işe yaradığını söylemek zor. Küresel bir krizle karşı karşıyayız. Öyleyse çözümün de küresel olması gerekir. Üstelik kriz artık IMF gibi tek bir örgütün bu küresel çözümü yüklenebileceği boyutu oldukça aşmış durumda. Başta G7, G20, IMF, Dünya Bankası, OECD, Avrupa Birliği, BIS (Uluslararası Takas Bankası), WTO (Dünya Ticaret Örgütü), ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) ve OPEC''in ortak bir çatı altında değerlendirmeler yapması gerekiyor. Zira kriz artık salt gelişmiş ekonomilerin mali sistemlerinin bir krizi değil artık. Fakiriyle, zenginiyle, Asyalısıyla, Afrikalısıyla tüm dünyanın ekonomilerini, bankalarını, sanayilerini, emek piyasalarını, zirai üretimlerini, hizmet sektörlerini, lojistiğini ve turizmini etkiler hale geldi.
Fakir ülkelere akan sınırlı dış destekler tehlikeye girdi; kimi ülkeler dış borçlarını çeviremez noktaya geldiler. İşsizlik sadece ABD''de değil, başta Çin olmak üzere dünyanın birçok yerinde de muazzam boyutlara ulaşmış durumda. Açlık ve sefalet ciddi oranlarda artacak dünyanın birçok köşesinde. Uluslararası ticaret korumacılık tehdidi ile karşı karşıya. Hükümetlerin ardı ardına açıkladığı kaynak paketleri sebebiyle bütçeler delik deşik olmuş durumda; kriz sonrası ani bir mali daralma veya enflasyon sürecine girmemek için şimdiden tedbirlerin alınması gerekiyor. Mali sistemin yeniden inşasından bahsediliyor, ama düzenleme ve denetleme standardının olmadığı bir dünya yeni "regülasyon" arbitrajlarına sahne olacaktır.
Tüm bu sorunlar, beraberinde ciddi tartışmaları da getirecek. Danışma ve karar alma süreçlerine ne kadar çok kurum katılırsa süreç o kadar uzayacak. Ancak sırf bu sebeplerle böyle kapsamlı bir gayrete girişmiyor olmak, öyle gözüküyor ki, krizin boyutunu her geçen gün biraz daha büyütecek.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.