Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Tüm dünyayı etkisi altına alan ve Türkiye''ye gelip gelmediği maalesef hâlâ ciddi bir polemik konusu olan içinde yaşadığımız küresel kriz ortamı, kapitalizmin sonu tartışmalarını da beraberinde getirdi. Balık hafızası olan bizler için bu konu hayli ilginç gelse de, aslında kriz olgusu, ekonomi biliminin en uzun tartışmalarının geçtiği alanlardan biri.

Bu tartışmaların bu kadar uzun bir süredir devam ediyor olması çoğu insan için şaşırtıcı olabilir. Zira krizlerin kurgulanmış olan iktisadi sistemin doğruluğunu veya yanlışlığını gösteren deliller olduğu zannedilebilir. Sıkıntı şu ki krize bakış açınızı bizatihi kriz gerçeği değil, iktisadi düşünce tarzınız belirliyor. Piyasaların işleyişi ile ilgili ne kadar çok farklı yorum varsa, nihai kertede piyasaların çökmesi anlamına gelen krizlerle ilgili de o kadar farklı yaklaşım söz konusu.

Ancak özetle şunu söyleyebiliriz: Doğal dengeyi kabul ettiğiniz ölçüde krizleri yapısal değil, tesadüfî, dışsal ve geçici olarak nitelemeye başlarsınız.

Doğal dengenin hem en basit, hem de aslında en kapsamlı yorumu, 19. yüzyıl başlarında kaleme aldığı çalışması ile bilinen klasik iktisatçı Jean-Baptiste Say tarafından ortaya atılmıştı. Say''ın "her arz kendi talebini yaratır" ifadesiyle bilinen mahreçler kanunu, esas itibarla piyasa dinamiklerinin ekonomideki dengesizlikleri büyük ölçüde telafi edeceğini ileri sürüyordu. Bu tez, oldukça geliştirilmiş haliyle Walrascı neo-klasik iktisat okulunun temelini oluşturur. Bu "piyasalar kendi kendini temizler" yaklaşımı, tarihi bir vakıa olarak kriz vakıasını, ya etkinliğin (çoğu zaman devlet yüzünden) her yerde ve her zaman oluşmamasından dolayı görülen geçici bir durum ya da başta yatırım olmak üzere gecikmeli alınan iktisadi kararların gecikmeli tesirleriyle belirginleşen tabii bir çevrimsel (döngüsel, belli aralıklarla kendini yenileyen) bir olgu olarak tanımlar.

Bununla birlikte kapitalizmin kendi yapısal özelliklerinin bizatihi kendisinin bir kriz kaynağı olabileceği de kapitalizmin ilk teorisyenleri tarafından öngörülmüştü. Ricardo''nun bizlere hediyesi olan "azalan getiriler faraziyesi" ile kapitalizmin evrensel dürtüsü olan kâr veya rantı azamileştirme güdüsünün (hırsının) doğal bir denge içinde bir arada zor tutulacağının görülmesi, başta Ricardo, Malthus ve Mill olmak üzere kimi klasikleri kapitalizmin geleceği konusunda hayli karamsar yapmıştı. Bu karamsarlık, kapitalizmin gelişmesiyle birlikte oluşacak sermaye temerküzünün bizzat kendisinin kapitalizmin sonunu getireceğini ifade eden Marx ile zirveye taşınmıştır.

Kapitalizmin gelişmesinden bu yana yaşanan tüm krizlere rağmen Marx''ın öngörüsünün gerçekleşmemiş olması, hem piyasa mekanizmasının daha derinlikli bir sorgulamasına, hem de kriz kuramlarının yeniden sahneye çıkışına sebep oldu. Bu çerçevede piyasa mekanizmasını, neo-klasik iktisatçılara nispeten farklı bir şekilde yorumlayan ve daha da önemlisi, krizlere yönelik pratik bir reçete de sunan Keynesci yaklaşım, piyasa açısından dengenin değil, krizin doğal olduğunu savunan tezi, kendisinden sonraki kriz teorilerinin de temel analitik çerçevesini oluşturur. Piyasa eksikliklerine vurgu yapan ve neo-klasiklerin tam istihdam denge durumunun istisnai bir durum olduğunu öngören Keynes, etkin olmayan piyasalarda aşırı yatırım iştahından kaynaklanan arz yönlü krizlerin sıklıkla oluşabileceğini ileri sürmüş ve kriz sürecinin yönetilmesinde talep yönlü politikaları devreye sokmak üzere devlete ayrı bir görev biçer. Krizler konusunda Keynes''le aynı on yıl içinde eser vermiş olan Schumpeter de, Keynes''den farklı, ama onu tamamlayan bir açıklama olarak "yenilikçi yıkım" kavramını ortaya atmış ve çevrimleri basit bir döngü hareketinden çıkarıp evrimsel bir çerçeveye yerleştirmiştir.

Tabiatıyla çevrim kavramı, kriz sonrası yeni bir hayat vaat ettiğinden esas itibariyle kapitalizmin devamını vurgular. Bu anlamda, doğal dengeyi vurgulayan bir varsayımı da bünyesinde barındırır. Ancak geçmiş tecrübe, bırakınız dengeyi, çevrimlerin dahi devletin müdahalesi olmadan mümkün olamadığını ortaya koyuyor gibi. Aslında her kriz, her çevrim, kendince ekonominin tabiatını, oyunun kurallarını ve piyasa karşısında devletin konumunu kısmen de olsa değiştiriyor.

Yaşadığımız krizin bu anlamda da bir çevrim olacağını, ancak kriz sonunun oyunun ciddi anlamda değişmiş olacağını tahmin etmek pek de zor değil.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...