Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

İktisadi modeller önceleri oldukça mekanikti. Tüketme ve yatırım arzusunu matematiksel ve aslında oldukça basit fonksiyonlarla tanımlayıp, piyasa ile ilgili birkaç varsayım yaptığınızda firma teorisinden milli ekonomiye kadar uzanan geniş bir yelpazedeki sorunları “formalize” ve “formülize” edebiliyordunuz. Edemediğiniz yerde de, Keynes sağ olsun, mikro temelden yoksun makroekonomik denklemlerle işi çözüyordunuz. Hayat basit, ama güzeldi.

Sonraları piyasalar gelişti, karmaşıklaştı. Hane halkı, tasarruflarını sadece mevduatta tutmak yerine daha heyecanlı ürünleri de tercih eder oldu. Haliyle gazeteler de ekonomiye daha fazla yer ayırır oldular sayfalarında. Vatandaş para politikasını takip eder oldu. Geçmişte üzerine kuramlar inşa edilen zaman serilerine, bir fitne gibi, dönemler arası ilişkiler ve gecikmeler girmeye başladı. Para tabanı dengesizleşti. Enflasyon bir kâbus gibi çöktü merkez bankalarının üstüne. Akademisyenler uygulamacıları suçladılar işin ucunu kaçırdılar diye; uygulamacılar, modellerinde beklentileri dikkate almayan akademisyenleri.

İnsani beklentiler, matematik diline tercüme edildi önce “uyarlanabilen beklentiler” adı altında; sonra çok daha ihtişamlı “rasyonel beklentiler” lehçesi moda oldu. Özüyle şunu iddia ediyordu insan beklentilerine yönelik bu matematiksel yaklaşım: Piyasalar serbestleştikçe, bilgi asimetrisi ortadan kalktıkça, mutlak bilgiye sahip olma gereksinimi olmadan, piyasalar dengeye oturur. Özetle eli, yüzü düzgün bir piyasada vatandaşı aynı şekilde sadece bir kez kandırabilirdiniz. Aslında geçmiş kandırılmışlık tecrübelerinin bir bütünü olan bugünkü bilgi seti büyüdükçe ve paylaşıldıkça, ekonomide kamu müdahaleleri ters tepki yapacaktı. Kamuya önerilen, enformasyon teknolojilerinin gelişmesine izin vermek ve bu arada şeffaf ve “kredibl” olmak, sağ gösterip sol vurmamaktı; çünkü halk inanmazsa ve ikna olmazsa zaten sağ gösterip sağ vurmanız dahi işe yaramayacaktır. Bu şartların gerçekleşmesi halinde piyasalarda köpük, balon nevinden tehlikeli gelişmeler olmayacak, olası krizlerin sebebi dışsal şoklar olacak ve her halükarda patlayacak krizler de “hızla” aşılacaktı.

Tabii son kriz de bir kez daha gösterdi ki, beklentileri modellemek o kadar da kolay değilmiş. Enformasyon teknolojisi geliştikçe, ortak bilgi paylaşım ağından akan bilginin kalitesindeki artış; yanlış, yanlı ve yamuk bilginin yayılış hızından çok daha düşük kaldı. Enformasyon teknolojisi, bireysel karar mercilerin kendi kararlarına mesnet olacak bilgi sermayesini arttırmadı; sürüyü takip etme güdüsü ve imkânını coşturdu.

Neticede balonlar eskisinden daha fazla şişerken, düzeltmeler de hızlı olamadı.

Kriz moraller zirvedeyken patlak verdi, çünkü altı boştu. İnanmak istemedik, kriz sonrası yeni tarihi zirveler yaptık. Sonra moraller öyle bir bozuldu ki, bu sefer hiçbir hap iyi gelmez oldu. Bu bir hastalık belki, ama maalesef durumumuz bu.

ABD hükümeti baştan beridir tribünlere oynadı, moralleri düzeltmeye çalıştı; olmadı kötü, inandırıcı olmayan bir oyun sergilediği için, biraz da kriz patladığında işin başında olan ekiple yola devam etmeyi tercih ettiği için (Öyle ya, krizin gelişini göremediğine inanılan birinden, şimdi hâlâ göremediğine inandığınız şeyi tamir etmesini istiyorsunuz). Avrupa Birliği, kuralcı, ama seyirciye sevimsiz Alman futbolunu oynamaya kalktı; görevinin enflasyonla mücadelen ibaret olduğundan hareketle krizi takipsizlikle serbest bıraktı. Kriz de Avrupa''yı, ayda bir Avrupa Merkez Bankası''ndan duyduğu “Bir daha yapma, emi?” nasihatlerini kulak ardı edip bir uçtan bir uca soydu, soğana çevirdi.

Türkiye''de her zaman olduğu gibi bizler (yani hem seyirciler, hem de oyuncular) hakemle uğraştık. Bizim takımın oyuncuları seyirciye hem fırça attı, hem de galibiyeti getirecek iki golü son dakikaya sıkıştırarak 89 dakika mağlup oynadı ve herkesi çileden çıkardı.

Hâsılıkelâm, geçen hafta yaşananlar (yurtdışında ABD piyasalarının % 9 – 10 seviyelerinde yükselmesi, içeride doların % 7''nin üzerinde düşmesi), büyük ölçüde bu moral dediğimiz insani duygunun bir neticesi. Tepkinin çok güçlü olması, dip noktasının belirgin bir şekilde işaretlenmiş olması anlamını taşıyor. Bununla birlikte krizin başlamasından bu yana dip olarak algılanan çeşitli seviyelerden ciddi tepki yükselişlerinin olduğunu görmüş, ama bunlar krizin derinleşmesini engellememişti. Bu tepkinin kalıcı bir yükselişe işaret etmesi için, verilerde kısmi düzelmelerin ve kamu kesimi politikalarının inandırıcılığının artması gerekiyor.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...