Türkiye''de piyasalar bayram sonrasında, küresel piyasalardaki ham coşkuyu takip ederken, bir taraftan da IMF ile gelinen (daha doğrusu gelinemeyen) noktayı, kamu maliyesini ve bankaların bu süreçte benimsemiş olduğu tavrı tartışmaya devam ediyor.
Öncelikle şunu ifade edelim: İşsizliğin rekor seviyeleri vurduğu ve henüz düşüş sinyalleri vermediği bir ortamda ekonominin toparlanıyor olduğu görüşüne varmak mümkün değildir. Dahası, hâlihazırda yaşanan işsizlik olgusunun kriz öncesi Türkiye''nin büyüme ivmesinin zirvede olduğu yıllarda bir türlü belli bir seviyenin altına indirilememiş olan yapısal bir işsizlik olgusunun üzerine bindiğini ve bunun çözümü daha da zorlaştırdığını unutmamak gerekiyor.
Bu süreçte reel kesimde ciddi bir bozulmanın yaşandığı ortada. Sorunun boyutunu, şirketlerin kısa çalışma konusunda getirilen kolaylıklara rağmen istihdam azaltıyor ve bankaların da reel kesime yönelik kredilerde artışa gitmiyor olmaları hiç şüphesiz arttırıyor. Ancak tam da bu noktada şirket patronlarına veya bankacılara sitem etmenin pek bir anlamı olduğunu sanmıyorum.
Şunu bir kez daha hatırlatmakta fayda var: Bir şirketin (veya bankanın) nakit akımlarında yaşanan ani değişiklikler hemen her zaman söz konusu şirketler için kriz yönetimi anlamını taşır. Bu durum, nakit akımlarındaki değişimlerin boyutu ve süresi arttıkça daha bir işin içinden çıkılmaz bir hâl alır. Nakit akımları, vücuttaki kan dolaşımı gibidir. Bir noktadaki tıkanıklık, bir şekilde bypass yapılamazsa, tüm vücudun sıhhatini bozabilir.
Ekonominin daraldığı bir ortamda, tabii olarak şirketlerin nakit girdisi, azalan cirolardan dolayı azalma temayülü gösterir. Muhtemeldir ki, buna karşılık şirketten nakit çıkışı da (alacaklıkların, finansörlerin, hatta şirket ortaklarının artan nakit ihtiyaçları dolayısıyla) tam tersine hızlanır. Bu durumda şirketler, nakit akımlarındaki bu değişimi, kendi alacaklarını hızlandırarak (sattıkları malların vadelerini daraltarak), üretimi kısarak, stokları ve hatta duran varlıklarını satarak, kısa vadede nakit çıkışına sebep olan maliyetlerden kaçınarak ve yükümlülüklerini azaltarak dengelemeye çalışırlar. Bunu yapabilmek sanıldığı kadar kolay değildir ve bunu yapabilen şirketler başarılı yönetiliyorlardır. Bankalar bunu bildikleri için krizlerde dahi böyle şirketlerle çalışmak ister. Bankalar için kötü haber şudur ki, bunu başarabilmiş şirketlerin aslında finansman ihtiyaçları da azalır.
Öte yandan nakit akımlarında yaşanan değişimlere uygun cevabı üretmekte zorlanan şirketlerin finansman ihtiyaçları tabii olarak artacaktır. İstihdamı azaltmak gibi radikal bir tedbiri (radikal, çünkü aslında işten çıkarmak sanıldığı gibi ucuz bir yöntem değildir; zira işi öğrenmiş bir eleman için harcanan zaman ve kazanılmış tecrübe bir çırpıda elden çıkar bu yüzden) uygulamak bile çözüm olamayabilir bu tür şirketler için. Ancak bunlara da bankalar gitmek istemez. Çünkü sorunun temelini teşkil eden husus, yani ciroların azalmasıyla başlayan süreç, bu şirketlerin artacak olan finansman yükümlülüklerini gelecekte yerine getirememeleri riskini arttırmıştır. Sonuçta artan risk, artan kredi faizi anlamına gelir ve sıkıntıda olan bir şirket için bu fazladan finansmanın maliyeti hızla altından kalkılamayacak bir boyuta yükselebilir.
Görüldüğü gibi, temel mesele ciroların azalması ve şirketlerin azalan nakit akımlarına etkili bir tepki verememesi. Bu durumda neler yapılmalı?
Türkiye''deki arz yapısına baktığımızda bunun yaklaşık % 75''ini yurtiçi mal ve hizmet üretiminden oluştuğunu, kalanının ise ithal edildiğini görüyoruz. Bu toplam arzın % 60''ı nihai tüketici tarafından tüketiliyor, % 20''si ihraç ediliyor, % 15 ile % 20''si arası yatırımlara dönüşüyor. Kalan da kamunun tüketimi oluyor. Stoklardaki artış ve azalışlar da arz ile talep arasındaki dengeyi sağlıyor. Şimdi ihracatın azalmadığını varsaysak bile (aslında sanıldığı kadar uçuk bir varsayım değil bu. İhracatta son dönemde yaşanan 15 milyar dolara yakın düşüşün – muhtemelen bu azalış yılsonuna dek çok daha fazla olur – önemli bir kısmı birim değerdeki azalıştan kaynaklanıyor. İhracat miktar endeksi, son zamanlarda dalgalanmakla birlikte aşırı bir kayıp göstermiş değil henüz.), yatırımlardaki ve iç tüketimdeki azalış, hem yurtiçi üretimin, hem de ithalatın düşmesi anlamına geliyor.
Öyle bir politika uygulayacaksınız ki iç talep canlanacak, ama aynı zamanda bu ithalattan ziyade yurtiçi üretimi teşvik edecek. Bunu yapmazsanız, hem yerli şirketlerin yaşadığı ciro azalışı kaynaklı nakit akımları krizine çare olamazsınız, hem de tüketimdeki artıştan kaynaklanan gelir yurtdışına akacağı için, yurtiçi talebi canlı tutmaya devam edemezsiniz. Neticede kamunun iç talebi canlandırmak için atacağı her adımın bir maliyeti olacak ve Türk halkı bu maliyeti eninde sonunda yüklenmek zorunda kalacak. Bu durumda niçin bu maliyetin sonucu ortaya çıkan müspet nakit akımlarını ve gelir artışlarını yurtdışına gönderelim ki?
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.