Ezan vatandır

Her şehri özel kılan bir şey vardır. Mimarisi olabilir mesela. Tarihi dokusu da olabilir. Ya da yoğun kalabalığı… Trafiği… Gökyüzünün rengi; iklimi… Kuşların göç yolunda bulunan bir şehri, göç mevsimlerinde yükseklerden geçen turna veya leyleklerin görüntüleri özel kılıyordur belki. Belki değil, kesinlikle özel kılıyordur. Öyle ki, İsveçli yönetmen Ingmar Bergman, kuş sürüleri geçtiğinde film çekimlerine ara verir, set ekibiyle birlikte sırt üstü uzanıp kuş sürülerinin geçişini izlermiş.

Yine belki, her şehrin kendine özgü bir kokusu vardır. Yemen'in başkenti San'a sokaklarında dolaşan bir dostum, çürümüş soğan kokuyor demişti.

Ama bir şey daha var bana kalırsa, şehirlerin sesleri…

Çoğu kez içselleştirdiğimiz ancak şuurunda olmadığımız bir şeydir bu. Kulağımız o seslerle dolar ve fakat yıllar geçse de o sesin o şehre kimlik kazandırdığını fark etmeyiz.

Garların, istasyonların olmadığı şehirlerde tren sesleri; denize kıyısı olmayan şehirlerde vapur, gemi, kayık sesleri, martı sesleri; havaalanı olmayan yerlerde uçak sesleri; güvenilir olmayan sokaklarda gülüşen, oynayan çocukların sesleri yoktur örneğin.

İçinden nehir geçen şehirlerin, mesela Paris'in ve düzenli saldırıya uğrayan şehirlerin, mesela Bağdat'ın sesi elbette aynı değildir, olamaz.

Mesela, bir yılı aşkın bir süredir kaldığım Kolombiya'nın başkenti Bogota'nın sokaklarında, Bursa ya da İstanbul'da duyduğumuz “Booozaaaaaaa” seslerini andırırcasına “Tamale, tamaaaaleeee” seslerini duyarsınız. Latin Amerika'ya özgü bir yemeğin adıdır tamale.

Buna mukabil hiç karga sesi, martı sesi yok bu şehirde, çünkü ne bir karga var, ne de martı… Başka kuşlar, başka sesler… Kedi sesleri de yok, çünkü kedileri ancak evlerin balkonlarında görebilirsiniz. Çocuk sesleri de yok, çünkü çocuklar asla sokaklarda oynamazlar.

Orhan Veli'nin “İstanbul'u Dinliyorum” şiiri, biliyorsunuz, bu temaya odaklanır, şehrin seslerine… Ama nedense, hep bir eksiklik hissetmişimdir o şiirde.

O şiirde rüzgârın sesi vardır, ağaçlarda sallanan yaprakların, sucuların çıngıraklarının, yükseklerden çığlık çığlık geçen kuş sürülerinin, dalyanlarda ağ atan balıkçıların, doklardan yükselen çekiçlerin sesleri vardır. Lodosların uğultusu veya bir kadının ayaklarının suya değişinin sesi de vardır… Ama bir şey eksiktir o şiirde, bir ses… İstanbul'u İstanbul yapan, dalgaların, lodosun, güvercinlerin, martıların seslerine karışan bir ses… İnsanları bir yerden bir yere sevk eden, güneşi tutuşturan ve güneşin batışını haber veren, vakti imleyen ve hatta tabiri caiz ise şehri yöneten bir sestir o. O ses ezandır. Daha önce yazan, değinen oldu mu bilmiyorum, görmedim, ama işte, Orhan Veli'nin şiirinde, Orhan Veli'nin İstanbul'unda olmayan sestir o, ezan sesi. İstanbul'u seslerle tasvir ederken ezanı işitmemek, ne büyük yoksulluk, ne büyük eksiklik, ne büyük ezikliktir. Şehre, İstanbul'a büsbütün sağır kalmaktır. Bu yüzden eksik ve yoksul bir şiirdir Orhan Veli'nin “İstanbul'u dinliyorum”u. İşin aslı Orhan Veli'nin İstanbul'u sıradan bir liman şehridir, asla bir İslam şehri değildir, İstanbul değildir.

Çünkü İstanbul'dan ezan sesini çıkarmak demek, İstanbul'u kimliksizleştirmek demektir; aynı şey Türkiye için de geçerlidir. Ve bütün İslam şehirleri, ülkeleri için…

Birkaç ay önce, İspanyolca derslerimden birinde, ezan hakkında bir sunum yapmış ve özetle şuna benzer şeyler yazmıştım: “Özellikle Ramazan aylarında akşam vaktinde ülkemizin tamamına hâkim olan ses ezandır. O vakitte şehirlerde, mahallelerde derin bir sessizlik olur. Doğudan, Endonezya'dan başlayan ezan sesleri, güneşi takip ederek Balkanlara doğru tıpkı domino taşları gibi bir camiden bir camiye ilerler, milyonlarca cami birbiriyle selamlaşır, şehirler selamlaşır, o ezanlar Türkiye'nin üzerinden geçerken, evlerinin pencerelerine, balkonlarına çıkan insanlar, sadece tek bir sese, ezana kulak kesilirler. Allah'ın selamını alır, namazı kılar ve yemeğe başlarlar.”

Ne kadar romantik demişti, İspanyolca hocam.

Gerçekten öyle…

İslam şehirleri, ezanlar aracılığıyla, Endonezya'dan Avrupa'nın içlerine kadar günde beş vakit birbiriyle konuşur, haberleşir, selamlaşır, muhabbet ederler. İşte, bu kusursuz bir şiirdir.

Geçenlerde 10 gün için Türkiye'yi ziyaret ettim. 14 saatlik bir uçuşun ardından İstanbul havalimanına inmiş olmak harika bir şeydi, büyük bir rahatlıktı. Ancak, rahatlık ile huzur arasındaki farkı, İstanbul'a inince değil, Ankara'ya inince fark ettim. Çünkü aktarmalı bir uçakla İstanbul'dan Ankara'ya geçmek zorundaydım, bu nedenle havaalanından hiç çıkamamıştım, Ankara'ya indiğimde ailemle, dostlarımla kucaklaştım. Sonra eve doğru yola çıktık. Yolda çocuklarıma sarılmayı düşlerken, tanıdık bir ses işittim: Şehrin tamamını ikindi ezanı sarıp sarmaladı, harika bir duyguydu bu…

Rahatlık ile huzur arasındaki fark işte buydu.

Uçaktan indiğimde rahatlamıştım, ezan sesini duyduğumda ise huzura ermiştim. Bana, vatanımda olduğumu her şeyden daha çok hissettiren asıl şey ezan sesiydi. O an, içimden şöyle dedim: Ezan vatandır.