Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Avrupa''nın kökenleri savaş örsünde döğüldü, diyor bir tarihçi. Savaşı, sosyal sistemlerin ezelî bir veçhesi saymak başka, bir toplumsal sistemin savaşla vücut bulması büsbütün başkadır.

Son günlerde Müslümanlar ("İslamcılar" mı deseydim?) arasında Avrupa muhabbeti koyulaştı. İlk gençlik günlerimizden beri Batıya ve Batıcılığa şartsız muhalefeti bayraklaştıran siyasetçiler, süt dökmüş kedi misali kuyruklarını kıstılar. "Şartlar değişti," diyorlar. Peki, Avrupalı da değişti mi? Değişebilir mi?

Cemil Meriç, en olgun döneminde kaleme aldığı bir yazıyı şu sarsıcı hükümle noktalıyordu: "Biz kıt''alar arasında ezelî bir savaş olduğuna inanmıyoruz. Savaş, Avrupalının ruhundadır." Hükmün anahtar kelimeleri: Kıt''a, savaş ve Avrupalının ruhu. Birincisi gerçeklikten çok, efsane. Asya''nın Atlantik''e uzanan küçük burnu "Avrupa" adıyla bir kıt''a oluyor da, ondan çok daha büyük Hind sadece Asya''nın parçası sayılıyor! Niçin? Kavramların vaftiz babalarını tanımadan, mahiyetlerine nüfuz edemeyiz.

Savaşa gelince. Avrupa''nın kökenleri savaş örsünde döğüldü, diyor bir tarihçi. Savaşı, sosyal sistemlerin ezelî bir veçhesi saymak başka, bir toplumsal sistemin savaşla vücut bulması büsbütün başkadır. Meriç, yukarıdaki hükmünü şöyle tamamlıyordu: "Sınıflar arası savaş, milletler arası savaş, tabiata karşı savaş. Nizamını bir türlü kuramıyan bu tedirgin ruh, arzı geniş bir salhâneye çevirmiştir ve çevirmektedir."

Avrupalı''nın, nizamını bir türlü kuramıyan tedirgin ruhu! İlk bakışta son derece sübjektif, son derece tarafgîr bir ifade. Ezilen Asya''nın efendi Avrupa''ya attığı çamur, kustuğu kin... Cemil Meriç''i tanıyanlar, onun böyle bir kinden alabildiğine uzak olduğunu, ayrıca Avrupa''ya derin bir sevgi beslediğini bilirler. Olemp''in huzurunda saygı ile eğildiğini söyleyen mütefekkir için, Doğu ile Batı "insan beyninin iki yarım küresi"ydiler. Bu parçalardan birine iftira etmek aklından geçmezdi.

O halde, yeryüzünü geniş bir salhâneye çeviren bu "Avrupalı ruhu"nu nasıl anlaşılır kılabiliriz? Tarafgîr gözükmemek için iki ''Avrupalı'' kılavuz seçiyorum kendime: Richard Tarnas ile Ilya Prigogine.

Onaltıncı yüzyıldan itibaren Avrupa insanı kozmolojik (Kopernik), ontolojik (Dekart) ve epistemolojik (Kant) düzlemlerde birbirini tamamlayan fikrî devrimler yaşayageldi. Bunları olumlu açıdan insanlığın kazanç hânesine yazıp geçmekle yetinirsek, Avrupa ruhunun dramına nüfuz edemeyiz. Bu devrimler, aynı zamanda, insanoğulunun, bağrından çıktığı dünyaya "yabancılaşması" ile sonuçlandı. Tarnas, bu yabancılaşmaların baliğ olduğu durumu, Gregory Bateson''ın "çifte çıkmaz" diye adlandırdığı şizofrenik duruma benzetiyor: Karşılıklı çelişik taleplerin kişiye uygun hareket imkânı bırakmadığı çetrefil durak.

Bateson''ın formülasyonunda, çocuk ile şizofrenojenik anne arasında oluşan çifte çıkmazın dört temel ilkesi vardır: 1. Çocuğun anneyle ilişkisi hayatî bağımlılık tarzındadır, dolayısıyla onunla iletişiminin doğru seyretmesi büyük önem taşımaktadır. 2. Çocuk anneden farklı düzlemlerde çelişik ve birbirini tutmaz enformasyon almakta, mesela, annenin sözleri sözel-olmayan bağlama uymamaktadır (Kaşlarını çatıp, "Seni ne kadar çok sevdiğimi biliyorsun!" demesi gibi). 3. İletişime vuzuh kazandırmak veya çelişkiyi çözmek hususunda çocuğa soru sorma fırsatı verilmemektedir. 4. Çocuk, sahayı (yani ilişkiyi) terkedememektedir. Böyle durumlarda, çocuğun iç ve dış gerçeklikleri algılaması çarpıtılmakta ve ciddi psikopatolojik sonuçlar doğmaktadır.

Modern Batılı''nın zihnî ve ruhî gelişimi benzer bir seyir göstermektedir. Bu seyri anlamadıkça, şartların veya Batılılar''ın değiştiğini söylemek, bizzat psikopatolojik bir duruma davetiye çıkarmaktır.

Kopernik, dünyanın kâinatın sabit merkezi olmadığını, daha da önemlisi, gök cisimlerinin hareketlerinin dünyadaki gözlemcinin hareketiyle açıklanabileceğini söylediği zaman, modern zihnî paradigma oluşmaya başlıyordu. Nesnel dünyanın görünürdeki durumu öznenin durumuyla belirleniyor, insanoğlu kadîm dünyanın kozmik rahminden çıkıyor, devasa ve gayrışahsî bir kâinatta göreli ve çevresel bir konuma yerleşiyordu. Dekart ile Kant, Kopernik devrimini felsefî düzlemde devam ettirdiler. (Astronomi ve kozmolojideyse, Kopernik''in devamcıları Kepler, Galileo ve Newton oldu.)

Özerk ben''in, anlamaya ve hükmetmeye çalıştığı nesnel dış dünyadan temelden farklı ve ayrı olduğunu ilk defa tam olarak "kavrayan" ve "açıklayan" Dekart oldu. Kopernik''ten sonra, insanoğlu kâinatta kendi ayakları üzerindeydi artık; kozmik yeri geri dönülemeyecek tarzda nispîleştirilmişti. Dekart, bu yeni kozmolojik bağlamın tecrübî sonuçlarını felsefî terimlerle dile getirmiş oldu. Dünyaya karşı temel bir şüpheden yola koyuldu, cogito ile işi noktaladı. Onun eksik bıraktığını Kant tamamladı. Dekart, kozmolojik devrim (Kopernik) ile epistemolojik devrim (Kant) arasındaki köprüydü.

Bayramda devam edeceğiz. Siyasetçilerimiz takipte zorlanıyorlarsa, Aklıkarışıklar İçin Kılavuz''a müracaat etsinler.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...