Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Avrupalının ruhundaki savaş kadîm bir kader, primordiyal bir olgu değil, 16. asırdan bu yana hem kozmik hem zihnî düzlemde sürdürülen "nesneye hükmetme" arayışının eseridir.

Modern epistemolojik dönüşümü anlamak son derece önemlidir. Eğer insan aklı dış dünyadan temelli biçimde ayrı ve farklı idiyse, ve eğer insan aklının doğrudan ulaşabildiği tek gerçeklik kendi öz tecrübesi idiyse, o zaman aklın kavradığı dünya son kertede sadece "aklın dünyaya dair yorumu"ydu. Bu yorumu şartlandıransa, bizzat aklın kendi karakteri, kendi öznel yapısıydı. Akıl bizzat eşyayı değil, sadece fenomenleri tecrübe edebilirdi; bağımsız bir gerçekliği değil, görüntüleri. Modern kâinatta, insan aklı kendi ayakları üzerinde duruyordu. İnsanoğlunun tüm bilgisi, aklın yorumlarından ibaretti. Özne ile nesne arasındaki uçurum doldurulamazdı.

İnsanoğlunun kozmik merkezden uzaklaştırılması Darwin ile zirveye ulaştı. Artık mahlukatın şâhı değil, milyonlarca gelipgeçici türden biri olmuştu. Bir zamanlar kozmosun soylu merkezinde taht kuran bu yaratık, şimdi bilinmeyen bir yıldızın etrafında dönen şu küçük gezegenin önemsiz misafiriydi. Aynı şekilde, Dekart''ın kişisel ve bilinçli beşerî özne ile gayrışahsî ve bilinçsiz maddî kâinat arasında yaptığı ayırım daha sonraki bilimsel çalışmalarla sistemleştirildi. Modern bilimin dünyası manevî amacı olmayan, kesif, rastlantı ve zorunluluğun hükmü altında ve derunî anlamdan yoksun bir dünyaydı. İnsan ruhu modern kozmos içinde kendini rahat hissedemezdi. Ruh şiir ve müziğe, metafizik ve dine yüce değer biçiyor olabilirdi, fakat bunlar ampirik kâinat içinde emin bir temele sahip değildiler.

Kant, aslında modernden postmoderne geçişin başlatıldığı uğraktır. İnsan aklının gerçekliği öznel biçimde düzene sokması, insan bilgisinin göreli ve nesnel temelden yoksun mahiyeti antropolojiden bilgi sosyolojisine, kuantum fiziğinden nörofizyolojiye kadar birçok alanda genişletilip derinleştirildi. Marx, Nietzche, Weber, Freud, Heisenberg, Wittgenstein, Kuhn, Foucault.. şu hususta ittifak ettiler: Dünya aslî anlamda bir inşâdan ibarettir. İnsan bilgisi köklü biçimde yorumsaldır. Perspektiften bağımsız gerçek yoktur. Her algı ve biliş eylemi şarta bağlı, aracılı, bağlamsal ve teoriye bulanmış vaziyettedir. İnsanoğlunun dili kendi zeminini bağımsız bir gerçekliğe raptedemez. Anlamı ortaya çıkaran insan aklı (zihni)dır, anlam zihnin ötesindeki bir dünyada, nesnenin içinde bulunuyor değildir. Binaenaleyh, köklü bir belirsizlik karşısındayız, çünkü sonunda bildiğimiz ve tecrübe ettiğimiz şey bir tasavvurdan ibarettir.

Böylece modern bilinçte Kopernik''in başlattığı kozmolojik yabancılaşma ve Dekart''ın başlattığı ontolojik yabancılaşma, Kant''ın başlattığı epistemolojik yabancılaşma ile tamamlandı. Bu üç katlı hapishaneden Bateson''ın tahliline döner ve anne yerine dünyayı, çocuk yerine de insanoğlunu koyarsak, modern çifte çıkmazın mahiyetine nüfuz edebiliriz: 1. İnsanoğlunun dünyayla ilişkisi hayatî bağımlılık türündedir, dolayısıyla bu dünyanın mahiyetini doğru kavramak kendisi için çok mühimdir. 2. İnsan aklı dünyadaki konumuyla alakalı olarak çelişkili ve uyumsuz malumat almakta, bu yüzden eşyaya dair iç psikolojik ve ruhî anlayışı bilimsel meta-iletişimle tutarsızlaşmaktadır. 3. Epistemolojik bakımdan, insan aklı dünyayla doğrudan iletişim kuramamaktadır. 4. Varoluşsal bakımdan, insanoğlu sahayı terkedememektedir.

Tarnas''a göre, Bateson''ın psikiyatrik çifte çıkmazı ile modern varoluşsal durum arasındaki fark sadece derece farkıdır, mahiyet farkı değildir. Varoluşsal durumumuzdan iki mesaj alıyor gibiyiz: Bir yandan anlama ve ruhen olgunlaşma peşindeyiz; diğer yandan biliyoruz ki maddesinden türemiş olduğumuz kâinat bu arayışa tamamen kayıtsızdır, ruhsuz ve battaldır. Kozmos gayrıbeşerîdir, biz değiliz. Bu durumu havsalaya sığdırmak mümkün değildir.

Tarnas''ın işaret ettiği çıkmazı aşmanın bir yolunu Belçikalı bilimadamı Ilya Prigogine öneriyor. Prigogine''e göre, hakiki bilim insanoğlu ile tabiat arasında bir diyalogdur. Bilen ile bilinen arasında tek yönlü denetim değil, karşılıklı etkileşim vardır. Batı insanının birkaç asırlık çabası, bilen öznenin ruhsuz nesneyi denetim altına almasına yönelik oldu. Verdiği emirlere uydukları için kölelerini anladığını sanan efendi kördür. Denetlenebilen şey, hiçbir zaman tam gerçek olamaz; gerçek olan hiçbir zaman tam denetlenemez. Bilimin klasik ideali olan "zamansız, hatırasız, tarihsiz bir dünya" Huxley, Kundera ve Orwell''in tasvir ettikleri totaliter kâbuslara benziyor. Bilim aklın gücünü putlaştıran Prometeci tasviple başladı, fakat yabancılaşmayla noktalandı: İnsan hayatına anlam veren herşeyin inkârıyla. Dünya vizyonumuzda yeni bir tevhide gidebiliriz ve bilim bu yeni tutarlılığın tanımlanmasında önemli rol oynayabilir.

Tedirgin ruhlu Avrupalı için hakiki bilgi nesnel (objektif) olandı. Nesnel bilgi, öznenin (insan) nesneye (tabiat) hükmetmesi, onu tam denetim altına almasıyla elde edilebilirdi. Pozitif bilimdeki bu anlayış, 19. yüzyılda sosyal bilime de geçti: Avrupalı olmayan (gayr-ı medenî) dünya, ancak Avrupalı öznenin anlayabileceği bir nesneden ibaretti. Anlaması için de, ona hâkim olması gerekiyordu. Beyaz Adam''ın yükü gerçekten çok ağırdı!

Başa dönersek, Avrupalının ruhundaki savaş kadîm bir kader, primordiyal bir olgu değil, 16. asırdan bu yana hem kozmik hem zihnî düzlemde sürdürülen "nesneye hükmetme" arayışının eseridir. Nesne, hem tabiattır, hem öteki insanlar. Atomaltı araştırmalarında bile, hakikat bilgisinin ancak nesneyle diyalog halinde elde edilebileceğini söyleyen yeni bilimadamlarının sesi henüz büyük savaş aygıtlarına (devletler/şirketler/ordular) ulaşabilmiş değil.

Topluma önderlik pozundaki saygın siyasetçilerimize ilânen tebliğ olunur!

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...