Batının Doğusu
Mustafa ÖzelYeni Şafak Gazete Yazarı
01:00, 02/03/1999, Salı • Yeni Şafak Haber Merkezi
Kadîm kale kapılarını andıran Yeni Türkiye dergisinin son sayısı liberalizmi konu edinmiş. Liberal ideale, yani bireyin devlet karşısında özgürlük alanının sınırlanmaması ülküsüne elbette muhalif değilim. Fakat, Avrupa aydınının 17. yüzyıldan buyana geliştirdiği bir fikir sistemi ve siyasî strateji olarak liberalizm hiç te sanıldığı gibi masum değildir. Militarist bir ortamda, gözükapalı liberalizme tav olacakları uyarmak maksadıyla kaleme aldığım yazının kısa bir özetini sunuyorum.
Liberalizm, her şeyden önce, Avrupamerkezci bir tarih yorumudur. Avrupa''nın hür devletleri ile Asya''nın despotik yönetimleri arasındaki muhayyel, daha doğrusu kurgusal, karşıtlığa dayanır. Thierry Hentch''e göre, Avrupa, Asya''ya bakışında aslında kendini ele vermektedir. Doğu, doğuda değil, Batılının kafasındadır. Doğuya dair fikirler herhangi bir gözlem ve araştırmadan çok, Batılının tahakküm projelerinin eseridir. Leibniz''in 1672''de 14. Louis için hazırladığı Mısır seferi projesi buna iyi bir örnektir. Yirmialtı yaşındaki filozof için Doğu, "avdan başka birşey değildir. Üzerine ilk atlayacak Avrupalı hükümdar için büyük bir koz." Avrupa ile Asya arasında mümkün tek giriş olan Mısır, Hind ortak pazarıyla Avrupa ortak pazarının kesişme noktasıdır. Bu stratejik noktanın ele geçirilmesi için, Osmanlıların Mısır''ı savunmaktan aciz olduklarının Fransız kralına kanıtlanması gerekiyordu. Filozof bunu Türk ordusunun zayıflığı ile ortaya koymakla yetinemezdi; siyasî sistemin çürümüşlüğünü de bilimsel tarzda açıklaması şarttı. Şöyle diyordu: "İmparatorluğun durumundan vezirlerin bile haberi yok; en basit tarih ve coğrafya kavramlarından tamamen bihaberdirler; her yerde cehalet ve barbarlık egemen. Kendisi de cehaletin içine gömülmüş olan padişahsa, etrafında bir alay kadın ve harem ağasıyla, tahtında bir Sardanapal edasıyla yayılıyor."* Daha sonra Montesquieu ve birçok Batılı düşünürün tekrar edeceği, Osmanlıdan Çin''e uzanan Oryantal Despotizm miti işte böyle bir ekonomi-politik amaç gütmektedir. Avrupalı üç yüzyıldır Doğu insanını despot yöneticilerinden kurtarmaya, libere etmeye çalışıyor!
Aslında, yeni bir görüş değil bu. İktidar/mülkiyet çatkısıyla irtibatlı Doğu/Batı kavramsallaştırması Aristo''ya kadar geri götürülebilir. Aristo''ya göre, Doğulu krallar halklarını köle gibi yönetiyorlardı. "Yunanlı-olmayan kralların egemenliği, efendinin köle üstündeki egemenliği gibidir. Barbarlar doğal kişilikleri gereği Yunanlılardan; ve Asyalılar, Avrupalılardan daha köle ruhlu oldukları için, bu despotça yönetime gık demeden boyun eğerler." Köleliği doğal durum sayan bir filozofun, Yunan olmayanların (varsayımsal) köle tavırlarını niçin yadırgadığını anlamak zor da olsa, bize modern Avrupalı düşünürlerin fikrî köklerini göstermesi bakımından son derece öğreticidir.
Kadîm Yunan ''demokrasi''sinin temel özelliği, ekonomik değerin büyük kısmını üreten insanların yurttaş statüsüne sahip olmamalarıydı. Bazı tüccar ve zanaatçılar genel olarak siyasî haklara sahip değilken, büyük çoğunluğu oluşturan kölelerin hiçbir hakları yoktu. Yurttaşların soylu yönetim işlerini gereğince yürütebilmeleri için, zaman ve enerjilerini yönetmeye hasretmeleri, diğerlerinin de onları beslemeleri gerekiyordu. Eflatun bile Hellen halkından olanların köleleştirilmesine karşı çıktığı halde, yabancıların köle olarak kullanılmasını doğal, hatta ideal buluyordu. Aristo ise, varlığın yapısı ve amacıyla ilişkisini göstermek suretiyle, köleliğin doğallığını kanıtlamaya, köleliği haklılaştırmaya çalışıyordu.
Modern döneme gelelim. Epistemolojisi ve psikolojisi bakımından keskin bir Aristo-karşıtı olan John Locke, iş köle ve mülkiyet meselesine gelince tam bir Aristocu kesilir. Niçin? Çünkü, köleleştirilen ''Öteki''dir. Martin Bernal''e göre, liberal geleneğin iki büyük filozofu, John Locke ile David Hume, katıksız birer ırkçıdırlar. Kuzey Amerika''nın sömürgeleştirilmesi için, Amerikan yerlilerinin imhası ve Afrikalıların köleleştirilmesi gerekiyordu. Her iki durum da Protestan toplumlar için ciddî moral problemler ortaya çıkarıyordu. Bütün insanların Tanrı huzurunda eşitliği ve kişisel özgürlük bu toplumların ana değerlerini oluşturuyordu. Locke kolları sıvadı: Putperest Afrikalı ve Amerikalıların Hrıstiyan Avrupalılarca köleleştirilmesi hakkaniyete uygundu, çünkü bunlar mülklerini savunmuyor, ellerindeki toprağı israf ediyor, tepe tepe kullanmıyorlardı. David Hume ise, koyu deri renginin ahlâkî ve zihnî aşağılık işareti olduğunu ileri sürüyordu. Hatta, Avrupalıların diğer toplumlara eşit muamele yapmamalarını haklılaştırmak için, Tanrı''nın bir değil birçok insan türü yaratmış olduğunu bile söylüyordu.**
(*) Thierry Hentch: Hayalî Doğu, İstanbul: Metis, 1996, s. 129-31. (**) Martin Bernal: Black Athena, New Brunswick: Rutgers University Press, Cilt 1, 1987, s. 202-4.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.