Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Varlık kavramı üç dilin birbiriyle ilintisi içinde ele alındığında, bir dilde sanki gayet açıkmış gibi gözüken durumun hiç de öyle olmadığı görülüyor. Türk''ün “var” dediği şeye, İngiliz bir yer tayin ediyor; Alman ise onu var edene dikkatleri çekiyor.

Yarın bayram. Çocuklaşma günleri. Çocuk, insana en yakın insan. Büyüdükçe çocukluğumuz kadar, insanlığımız da eksiliyor. Adeta varlığımız mahiyet değiştiriyor.

Varlığımız? Bu ne demek acaba? Bildiğimiz dinî ve felsefî geleneklerin çoğunun üzerinde birleştiği nokta: Önce Söz vardı! Hangi söz, nasıl söz, kimin sözü? “Var” sözü bile her dilde farklı ifade ediliyor. Mesela İngilizce''de “vardır” için kullanılan ifade şu: “There is.” Türkçe tam karşılığı: “Oradadır.” (Nerededir?) Almanca''da vardır''ın karşılığı: “Es gibt.” Türkçesi: “O verir.” (Kim verir?)

Varlık kavramı üç dilin birbiriyle ilintisi içinde ele alındığında, bir dilde sanki gayet açıkmış gibi gözüken durumun hiç de öyle olmadığı görülüyor. Türk''ün “var” dediği şeye, İngiliz bir yer tayin ediyor; Alman ise onu var edene dikkatleri çekiyor. Bu karmaşa içinde Yunus Emre''ye müracaatın faydası olur mu?

Ey sözlerin aslın bilen

Gel de bu söz kandan gelir

Söz aslını anlamayan

Sanır bu söz benden gelir

Söz karadan aktan değil

Yazıp okumaktan değil

Bu yürüyen halktan değil

Hâlık âvâzından gelir

Ne elif okudum ne cim

Varlığındandır kelecim

Bilmeye yüzbin müneccim

Tâliim ne''ıldızdan gelir

Evet, müneccimler bile talihimizin hangi yıldızdan geldiğini bilmez, bilemez. Bir iktisatçının şöyle bir soru sorması uygun mudur: Acaba ilk insanın ilk sorusu ontolojik miydi, ekonomik miydi? Yani, ilk insan önce “Ben neyim? Nereden geldim? Niçin geldim?” diye mi sordu; yoksa “Kim isem ve başıma her ne hâl geldi ise, varlığımı nasıl devam ettirebilirim?” İhtimal, her iki soruyu da sormuştur. Pratikte, birinci soruyu cevaplandırma tarzı, ikinci soruya nasıl cevap vereceğimizi derinden etkiler. Tersi de doğru: İkinci soruya öncelik verme, birinci soruyu cevaplandırmamıza biçim verir.

Modernlik, ikinci soruyu cevaplandırma tarzının birinci soruyu gereksiz kılmasıdır! Bakışlarını maveradan masivaya çeviren modern insan, “en büyük sayının en yüksek mutluluğunu” hedeflediğinden, birinci soru anlam ve ağırlığını kaybediyor. Mütemadî tatminsizlik içinde yaşamamızın başlıca sebebi budur. Büyük sayılara ulaşsak bile, kalbimiz bir türlü yatışmıyor.

Bunu, modernlik öncesi insanın arzu ve açgözlülüğü ile karıştırmamalıyız. “Geleneksel” denen insanda da belirli bir eşya arzusu vardı elbette. Dünya zevklerine müştak bir halk ozanı sayılan Karacaoğlan''dan birkaç mısra bize bu hususta yeterli fikir verebilir:

Ömrüm uzun eyle Bâri Hüdâ

Hamd ü senâ şükür etmek isterim

Çalışıp kazanıp nefis taamlar

Dişlerim var iken yemek isterim

Bir küheylan at ver istemem eşek

Üstü kaplan postu tek olsun öşek

Kuş tüyünden yastık yumuşak döşek

Keçeler içinde yatmak isterim

Servete psikolojik yöneliş elbette kapitalist sistemle sınırlı değildir; hatta denebilir ki insanlar ihtiyaç duyduklarından daha fazla maddî varlığa “her zaman” sahip olmak istemişlerdir. İmam-ı Gazali''ye göre bunun birinci sebebi gelecek korkusudur. Korkan insan, kötümser olur. Dolayısıyla, mevcut ihtiyaçlarını karşıladığı anda bile, uzun hesaplar (tûl-i emel) yapar. Hatırına, ihtiyacına yeten malın telef olabileceği ve başkasına muhtaç duruma düşebileceği gelir. Bir kere bu hatırına gelince de gönlüne korku dolar ve korkunun verdiği rahatsızlığı, herhangi bir afet halinde başvurabileceği başka bir malının da olduğunu bilmekten ileri gelen bir güvenlik duygusundan başka şey dindiremez olur. Artık o, geleceği için beslediği korkudan ve hayata olan sevgisinden dolayı, habire uzun bir ömrü, hücum eden ihtiyaçları, malların afetlere maruz kalma ihtimalini hesap edip durur. Netice olarak da bu hal, onu korkusunun tek çaresi olarak gördüğü, ihtiyaçtan fazla mal toplamaya iter.

Gazali''ye göre bu öyle bir korkudur ki, belirli hiç bir mal miktarı onu dindiremez. Böylelerinin durabileceği son nokta, dünyadaki her şeye sahip olmalarıdır. Servet peşinde koşmanın ikinci ve daha kuvvetli saiki, insanoğlunun rububiyet eğilimidir. Gazali''ye göre, mayasındaki rabbanî özellik icabı insan ruhu rububiyeti sever. Rububiyetin anlamı, “kemâlde eşsiz ve varlıkta tek ve rakipsiz olmaktır.” İnsan, kâmil olmayı, ötesi olmayan bir amaç olarak, kendi içinde bir amaç olarak arzular. Ancak, varlıkta tekleşerek kemâle erme imkânı olmayınca, bu sefer diğer bütün varlıklara hükmetme yoluyla kemâle erme ihtiyacını tatmin etmek ister. İnsanlar üzerinde hakimiyet, onların ruhlarını ve gönüllerini kendine râm etmekle mümkün olur. Gönüllerin râm olması ancak sevgiyle, sevgi ise ancak sevilende bir kemâle inanılmasıyla mümkün olur. Böyle bir kemâl yoksa, o zaman insanoğlu bunu mal çokluğu ile dengelemek ister. (Sabri Orman''ın Gazali''nin İktisat Felsefesi başlıklı kitabını okumanızı isterim! İnsan Yayınları.)

Bu dünya neye benzer?

n Herkes dünyayı bildiğini sanır. Oysa bilen söylemez, söyleyen bilmez. İyisi mi şu bayram öncesi gene Yunus Emre''ye konuk olalım. Bakalım esrik ozan dünyayı neye benzetiyor:

Bu dünyanın meseli bir ulu şara benzer

Veli bizim ömrümüz bir tiz pazara benzer

Her kim bu şara geldi bir lahza karar kıldı

Geri dönüp gitmesi gelmez sefere benzer

Evet, dünya büyük bir şehir. Oradaki hayatımız ise çabucak bitiveren bir pazaryeri. O pazarda ancak bir an mola veriyor, sonra dönülmez bir sefere çıkıyoruz. Nereye gidiyoruz? Niçin geri dönmüyoruz? Yahya Kemal''e göre, geri dönmememizin sebebi, memnuniyetimiz! Gidenlerin her biri o kadar memnun ki yerinden; birçok seneler geçti, dönen yok seferinden.

Dünya öyle bir şehir ki, önce tadı bal ve şekerden şirin. Sondaki acısı ise yılan zehiri gibi. Şehir insanı adeta hayaller içinde yüzüyor. Hayaller, insanın aklını başından alıyor ve onu insanlıktan uzaklaştırıp hayvanlık âlemine yaklaştırıyor.

Bu şarın evvel tadı şehd ü şekerden şirin

Ahır acısını gör şol zehr-i mâra benzer

Bu şârın hayalleri türlü türlü halleri

Aldanmış gafilleri câzu ayyâra benzer

Bu şarda hayallerin haddi vü şümârı yok

Bu hayâle aldanan otlar davara benzer

Peki, hayvanlıktan kurtulmanın, insanlık adına ve şerefine uygun yaşamanın imkânı yok mu? Var elbette! Bu şehrin sultanı olan Allah Teala''nın rızasına uygun yaşamak. Had ve hesabını bilmek; aşk ile ilk bahara kavuşmak:

Bu şârın sultânı var cümleye ihsanı var

Sultan ile bilişen yok iken vara benzer

Kendi mikdârın bilen bildi kendi hâlini

Veli dahi aşk ile evvel bahara benzer

Bayramınız kutlu, dostlarınız mutlu, günleriniz umutlu olsun!

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...