Canı sıkılanlar okusun!
Mustafa ÖzelYeni Şafak Gazete Yazarı
00:00, 03/06/2007, Pazar • Yeni Şafak Haber Merkezi
Bu muhitin üzerinde sanatçıların dünyası uzanır. Orada "orijinallik” damgasını taşıyan simalarda ulvi bir perişanlık görürüz
Bugün Pazar. Kaç kişinin canı sıkılıyor, kaç kişi kendini can sıkıntısından sokaklara, piknik yerlerine, sinema ve tiyatrolara atmıştır acaba? Can sıkıntısını evinden çık-mayarak, dört duvar arasında öldürmek isteyen kaç kişi var acaba?
Çok düşünmüşümdür: Canı sıkılmak, modern bir hastalık mıdır? Haydi hastalık demeyelim; biraz yumuşatıp rahatsızlık diyelim. İngilizce''de rahatsızlık için un-ease, hastalık içinse dis-ease kelimeleri kullanılıyor. Ease, rahatlık, kolaylık demek. Her iki durumda da rahatlık sona ermiştir.
Modernlik can sıkıntısını yaratmamış, onunla başa çıkma tarzlarını değiştirmiştir belki! Balzac, sanayileşmenin başlangıcındaki Paris''i tasvir ederken, şehri "geniş bir zevk ve safa imalathanesi" olarak tanımlar. Modern insanın can sıkıntısını ancak "mamul zevkler" mi giderebiliyor?
Balzac, modern çağın eşiğinde yazan büyük bir gözlemci. Modern şehir insanının can sıkıntısını onun kadar sarsıcı bir dille tasvir edebilen olmuş mudur? "Paris''te aşk bir arzu, kin bir hevestir. Orada bin franklık banknottan başka hakiki akraba, rehin evinden başka vefalı dost yoktur." Cemil Meriç''in emsalsiz çevirisiyle Altın Gözlü Kız, 19. yüzyıl Parislisinin ruh röntgenidir. Her kademeden Parislinin can sıkıntısı bu romanda öylesine canlılıkla tasvir ediliyor ki, romanı günlerce elinizden bırakamıyorsunuz.
Önce işçilerin dünyasındayız. Hafta boyu çılgınlar gibi çalışırlar. "Fabrikatör, şehrin kaprisleri veya spekülasyon denen canavarın teşvikiyle bu ter ve irade dünyasına her zamankinden çok bir ücret vaat etti mi, bu dört elli hayvanlar uykusuz kalmaya, parçalanmaya, küfür etmeye, didinmeye başlar ve hepsi de ruhları büyüleyen altını kazanabilmek için yorulur, takatten düşerler." Peki, kazandıkları altını ne yaparlar? "İstikbale lakayt, zevke düşkün bu insanlar, (hafta sonunda) bir günün beyliğinden istifade edip bütün paralarını meyhanelerde savururlar."
İşçinin dünyasından girişimcinin dünyasına geçelim. "Paris''te hareketin kralı olan, zamanı ve mekanı iradesine baş eğdiren bu adam hem evine, sevimli bir kadına, hem gazetesine, hem orduya, hem operaya, hem Allah''a karşı va-zifelerini başarmanın, hepsine birden yetişmenin sırrına ermiştir. Fakat bu mazhariyetten gazeteyi, operayı, orduyu, kadını ve Allah''ı paraya dönüştürmek için istifade eder. Bir şeye tasalanmaz, daima şaşmadan ilerler. Vatanperverliği hap gibi gazetesinden yutar."
Bu muhitin üzerinde sanatçıların dünyası uzanır. Orada "orijinallik damgasını taşıyan simalarda ulvi bir perişanlık görürüz. Yaratmak ihtiyacıyla çırpınan, pahalıya mal olan hülyalarının ardından bir türlü yetişemeden koşan sanatkâr, yırtıcı bir dehanın pençesinde haraptır; daima zevke susamış haldedir. Tembellikle boş geçen zamanını hummalı bir mesaiyle karşılamak azmindedir ve şöhretle lüksü, sanatla parayı birleştirmek gibi gerçekleşmesi imkânsız bir emel peşinde bocalar durur."
Yüksek sosyeteyi, siyasi ve iktisadi elit çevreleri merak etmez misiniz? "Orada çehre-ler kibrin dişleriyle kemirilmiş, solup sararmıştır. Orada bir damla samimiyet bulamazsınız. Zaten mütemadiyen zevk peşinde koşanların can sıkıntısıyla karşılaşmaları tabii değil midir? Zevk de bazı tıbbi maddelere benzer: Daima aynı tesiri yaratması için dozu arttırmak lazım ve son damlada maddi veya manevi bir ölümle karşılaşmak kaçınılmazdır."
Balzac tanıdığım en insafsız gerçekçi. Özellikle imtiyazlı toplum kesimlerinin can sıkıntısını tasvir ederken olağanüstü başarılıdır. Şimdi 19. yüzyıldan iki asır geriye giderek, bir Osmanlı şair ve düşünürünün can sıkıntısına nasıl yaklaştığını irdeleyelim.
Osmanlı neye sıkılıyordu?
Urfalı Nabi, Divan şiirimizin en seçkin
temsilcilerinden. Can sıkıntısını mamul
bir durumdan ziyade, insanın olağan
hali olarak algılıyor gibidir:
n Güç neşatun kademin kalbe alışdurmakdur
Yohsa gam her zaman istese hazır bulunur
Zor olan, neşenin ayağını kalbe alıştırmak; kalbi sevinçli tutabilmektir. Yoksa gam dilediği zaman bizimle beraber olur. Balzac''ın kahramanları altın (para) peşinde seferber olan bir güruhtu. Nabi''nin arayışı çok farklı. Gazeline şu beyitle başlıyor:
n Gerçi gencine-i alemde cevahir bulunur
Cevher-i zat ile araste nadir bulunur
Dünya hazinesinde ne kadar cevahir arasan bulmakta zorlanmazsın. Ancak senin zatının cevheri ile süslenmiş olan ender bulunur. Osmanlı insanı tokgözlüdür. İnci peşinde değil, bilgi peşindedir:
n Hünerin var ise şehirde bir arif bul
Yoksa her köyde bir nice bahadır bulunur
Her köyde karşına çıkabilecek bahadır kişileri değil, sana hayatın anlamını anlatacak bilge kişileri ara bul.
n Her zaman hatıra endişe-i rahat gelmez
Adet-i şehr budur mü''min ü kâfir bulunur
Evet, birazcık Paris rüzgârı alır gibi oluyoruz. İnsanın aklına her zaman rahatlık endişesi gelmez. Şehirlerin adeti odur ki, orada hem inanan hem inanmayanlar bir arada yaşarlar. Balzac''ın aksine, sıkıntının kaynağı maddi ha-yatta değil, inanç veya inançsızlıkta aranıyor. Bir ayeti kerimede, "Kalpler ancak Allah''ı anarak yatışır" buyrulmuyor mu?
n Saha-i sine bir endişeden olmaz hali
Tekyedür tekyede elbet misafir bulunur
İnsanın sinesi tıpkı bir tekke gibidir. Tekkede nasıl her zaman misafir bulunursa, insanın kalbine de her zaman bir endişe musallattır. Nabi''nin Balzac''a en çok yaklaştığı an doğal olarak meyhane tasvirinde karşımıza çıkıyor:
n Var ise daire-i meclis-i alemde neşat
Yine peymane-i merd-efkene dair bulunur
Şayet bu dünya meclisinde bir neşe varsa, o neşe insanı yıkıma uğratan şarap kadehindedir.
n Yağsa baran gibi gökten katarat-ı amal
Yine bed-talih olan haib ü hasir bulunur
Arzu ve ümit damlaları gökten yağmur gibi yağsa bile, talihsiz olana isabet etmez.
n Ve şiir eşsiz bir tevazuyla noktalanıyor:
Dest-res mani-i na-güfteye müşkil yohsa
Nabiya köhne sühan bizde de vafir bulunur
Yeni ve anlamlı bir söz söylemek zordur; ey Nabi, eskimiş sözler bizde de pek çoktur.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.