Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Batı medeniyetinin etkisi, Batı dışı toplumların hayatını ikiye böldü. Münevver tabaka, eski ile yeni ("Doğu" ile "Batı") arasında nasıl bir tercih yapılabileceğini bir türlü kestiremedi. Eskinin üstüne sünger çekmek imkânsız, yeniyi bütünüyle benimsemek tehlikeli, ikisini birarada götürmek maliyetliydi. İşte Tanpınar''ın gözüyle Tanzimatçıların tercihi:

Garpçılık, 1839''da devlet müesseselerimizi ve bazı hayat şekillerimizi değiştirmekle kalmadı, bizi âdeta kulağımızdan tutarak şeyhülislâm duası ve ecnebi sefir alkışıyla Avrupa mektebine çıraklığa verdi. Hareket, kendisinden evvel esaslı bir fikir hazırlığı bulunsaydı, yahut 1718 ile 1839 arasındaki zaman kaybedilmemiş olsaydı, elbette başka türlü olurdu. Fakat yıkılmış medrese, darmadağın olmuş iktisadî hayat, kapılarını açmış gümrük ve muhafazası güçleşmiş hudutlar, daha derin düşünmeye vakit bırakmıyordu. Diğer taraftan, kaybedilen zaman içinde mevcut müesseseler herhangi bir aşıyı kabul etmeyecek bir tereddi haline gelmişlerdi. Kendi bünyelerinde hiçbir istihale veya sıçrayış imkânları kalmamıştı. İki şey yapılabilirdi: Ya eski tamamiyle yıkılarak yerine yenisi kurulurdu, yahut da olduğu gibi, kendi kendine tükenmesi için bırakılan eskinin yanı başında yeninin devri başlardı. Biraz imkânsızlık ve biraz da herhangi bir tepki korkusu, Tanzimat''ı yapanlara ikincisini tercih ettirdi ve birdenbire memleketin hayatı bir müstemleke şehrinin garip manzarasını aldı. Hayatımız ikiye bölündü.*

İkiye bölünen hayat en büyük yarayı aydınların zihinlerinde açtı. Kendilerini "başkası" gibi olmaya şartlandıran aydınlar, ülke insanını da o yönde "eğitme" misyonunu üstlendiler. Halk ile çatışmayı bile göze almış birer kahraman olarak gördüler kendilerini. Fakat özendikleri Avrupa aydınlarının aslında kendi halklarıyla hiç te çatışma içinde olmadıklarını anladıklarında keyifleri kaçtı. Soyut bir "halkçılık" duygusu geliştirme mecburiyetinde kaldılar. Tıpkı ondokuzuncu yüzyılın Batıcı Rus aydınları gibi. Dostoyevski, bu halksız halkçıları ne güzel resmediyordu:

"Bunlar hiçbir zaman sevmemişlerdir halkı, onun için acı çekmediler, bir şeylerini de vermediler ona. Bir eğlence olarak yapıyorlardı bunu! Ne Rusya''yı ne de halkı sevdiler! Kişioğlu bilmediği bir şeyi sevemez, onların da Rus halkından haberleri yoktu. Onların tümü, siz de beraber olmak üzere, Rus halkına göz ucuyla bakıyordunuz. Halkımıza göz ucuyla bakmanızdan başka, aşırı bir hafifseme, iğrenme ile ilgileniyordunuz onunla. Bunun tek nedeni, halk deyince aklınıza yalnızca Fransız halkının, hem de ancak Paris''te yaşayanının gelmesi, Rus halkının öyle olmamasından sıkılmanızdı. Gerçektir bu! Halkı olmayanın Tanrısı da yoktur oysa! Şuna kesinlikle inanın ki, halkını anlayamayan, onunla bağlarını koparan insan bunu yaptığı ölçüde yurduna inancını yitirir, ya dinsiz olur ya da duygusuz bir odun! İşte bunun için siz de, biz de ya can sıkıcı birer dinsiz, ya da duygusuz birer odundan başka birşey değiliz şimdi."**

Ezan Türkçe okunmalı, ibadet dili Türkçe olmalı, Kur''an-ı Kerim''in 230 ayeti değiştirilmeli (yahut çağdaşlaştırılmalı?) tarzındaki tartışmalar bana bunları hatırlattı. Kulağı minarede olmayan, eline kutsal kitabı alma niyetini bugüne kadar hiç taşımayan, halkla beraber bir tek vakit namazı kılmamış olanlar, halkın dinine niçin bu denli karışmak istiyorlar?

Kendi hayat ve zihinleri bölünmüş olduğundan! Halkın sıhhatini açıkça kıskanıyorlar. Zaten bunca baskıya rağmen halkı ayakta tutan da bu sıhhat, bu zihnî bütünlük değil midir? Memleketin halini "bir müstemleke şehrinin garip manzarasından" kurtarmak istiyorsak, halktaki bu sıhhate imrenmeli ve kendi kafa karışıklığımızı nasıl şifaya kavuşturabileceğimizin yollarını aramalıyız.

(*) A. H. Tanpınar: Yaşadığımı Gibi, İstanbul: Dergâh, ts, s. 32.

(**) Dostoyevski: Cinler, İstanbul: Can, 1982, s. 37.


Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...