Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Üniversite öğrencilerinin bir kısmı, tarih ve iktisat ödevlerini bana hazırlatmaya kararlılar galiba. Adana''dan yazan bir okurum, şehirlerin insanlık tarihindeki yeri konusunu soruyor. İki büyük tarihçiden hareketle yardımcı olmaya çalışayım.

Bir yerleşim birimi olarak şehrin ortaya çıkışı insanlık tarihinde hiç şüphesiz büyük bir dönüşümdür. Gordon Childe bu dönüşüme "Şehir Devrimi" (Urban Revolution) adını veriyor. Lewis Mumford ise, devrim kelimesinin (altüst olmayı çağrıştırmasından ötürü) yerinde olmadığını söylüyor. Aksine, daha önce dağınık ve örgütsüz durumdaki birçok işlev şimdi sınırlı bir alanda biraraya getirilmekte, böylece topluluğun bileşenleri dinamik bir gerginlik ve etkileşim içinde tutulmaktadır. Şehir, altüst olma değil, toparlanmadır. Şöyle diyor:

"Şehir surlarının hemen hemen zorunlu hale getirdiği bu birlik içinde, proto-şehirin yerleşik kısımları (tapınak, çeşme, köy, pazaryeri, kale) sayıların geneldeki artış ve temerküzüne katılmakta ve onlara şehir kültürünün sonraki aşamalarında görülebilir olan biçimler veren yapısal bir farklılaşmaya uğramaktadırlar. Şehir sadece kutsal ve dünyevî gücün büyütülmesinin somut terimlerle ifade aracı olmakla kalmadı, herhangi bir bilinçli kasdın çok ötesine giden bir tarzda hayatın bütün boyutlarını genişletti. Bir kozmos temsili olarak, cenneti dünyaya indirmenin bir aracı olarak başlayan şehir, mümkünün simgesi oldu."*

Şehir surlarını yerle bir eden, kapitalizm oldu. Avrupa''da şehirlerin kaderini doğrudan etkileyen, 13-18. yüzyıllar arasındaki etkin gelişmelerin büyük bölümü "yeni ticarî girişimcilerin veya onlara hizmet edenlerin" eseriydi: Çift-yanlı defter tutmaktan ticarî poliçelere, anonim şirketten üç direkli gemilere, işaret feneri, iskele ve kanallara kadar herşey. Bristol, Havre, Frankfurt, Augsburg, Londra, Antwerp ve Amsterdam gibi nehir veya deniz kıyılarındaki yeni liman şehirlerinde yeni ölçü ve idealler geçerliydi; kârlılık hesapları her işlemde gözetiliyor, herşey kiralanabiliyordu. Bu yöneliş aslında ortaçağda uzun mesafeli ticaretle başlamıştı; şimdiyse paranın hükmü herşeye geçiyordu artık. Şehir demek, aynî işlem ve ilişkilerin yerine, nakdî olanlarının geçmesi demekti. Paraya hükmedenler kendi kendilerini yönetebiliyor, şehrin savunmasını örgütleyebiliyor ve hukuk mekanizmasını denetim altında tutabiliyorlardı.

"Hiçbir medeniyette şehir hayatı ticaret ve sanayiden bağımsız gelişmiş değildir," diyor Henri Pirenne. "Ne antikite, ne de modern devirler bu kuralın istisnasıdır. İklimlerin, toplum veya dinlerin çeşitliliği çağların çeşitliliği kadar önemsizdir. Geçmişte Mısır, Babil, Yunan şehirlerinde, Roma ve Arap imparatorluklarında geçerli bir kural olduğu kadar; günümüzün Avrupa, Amerika, Hindistan, Japonya ve Çin şehirlerinde de geçerlidir. Kuralın evrenselliği ihtiyaçla açıklanmaktadır. Şehir grubu, ancak yiyecek maddelerini ithal etmek suretiyle yaşayabilir. Buna karşılık olarak, şehrin ithalata eşdeğer bir mamül mal ihracatı yapması gerekir. Böylece şehir ile çevresindeki kırsal bölge arasında yakın bir karşılıklı hizmet ilişkisi kurulur. Ticaret ile sanayi bu karşılıklı bağımlılığın sürdürülmesi için vazgeçilmezdirler. Ticaret muntazam bir alışveriş, sanayi ise mübadele için gerekli malları sağlamazsa, şehir yokolup gider."**

Son cümle, günümüz Türkiye''si için söylenmişe benzemiyor mu? Sanayicilerin mübadele için gerekli malları sağlamak yerine devlete para pompalayıp faiz aldıkları bir yerde, ülke yok olup gider.

(*) Lewis Mumford: The City in History, New York: MJF Books, 1961, s. 31.

(**) Henri Pirenne: Medieval Cities: The Origins and the Revival of Trade (Çev. Frank D. Halsey), New York: Doubleday, 1925, s. 93. Türkçesi: Ortaçağ Kentleri: Kökenleri ve Ticaretin Canlanması (Çev. Şadan Karadeniz), İstanbul: Dost, 1982, s. 96.


Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...