Gurbete çıkan ok
Mustafa ÖzelYeni Şafak Gazete Yazarı
00:00, 08/04/2007, Pazar • Yeni Şafak Haber Merkezi
Saraybosna gurbetçilerine hep aynı mesajı vermiştim: Hicret hiç şüphesiz ağır bir yük, fakat büyük bir nimettir. Her büyük medeniyet, bir hicretten sonradır. Medeniyetlerin kurucuları, çilekeş muhacirlerdir.
Ok gurbete çıkmasa, hedefine varır mıydı? İmam Şafii''nin Gurbet başlıklı şiirinin bu ilk mısraını İhsan Süreyya Sırma''dan öğrendim. O da yayından çıkmış bir ok: Pervari''den İstanbul''a; İstanbul''dan Viyana''ya. Birkaç yıl önce ziyaret ettiğim Viyana gurbetçilerine ve geçen yaz konuk olduğum Saraybosna gurbetçilerine hep aynı mesajı vermiştim: Hicret hiç şüphesiz ağır bir yük, fakat büyük bir nimettir. Her büyük medeniyet, bir hicretten sonradır. Medeniyetlerin kurucuları, çilekeş muhacirlerdir.
Durham, Washington ve New York''u dolaşırken hep bu düşünce ve duygular içindeydim. Fırat, Ahmet, Gökşen veya Erkan… Yüzlerce Anadolu çocuğu ilim (ve kısmen ticaret) yolunda gurbeti boylamış. Amerika''nın ne enginliği, ne de derin iğvaları onları birbirlerinden ayırabilmiş. Haftada bir olsun Divan''da yahut İkra Mescidi''nde bir araya gelmeyi hiç ihmal etmiyorlar.
ABD''ye bu sefer DUKE Üniversitesi''nin davetlisi olarak gitmiştim. Özellikle felsefe, edebiyat ve kültürel çalışma alanlarında Amerika''nın ve dünyanın sayılı üniversitelerinden biri olan Duke''te çok sayıda Türk öğrenci ve bilim adamını görmek oldukça etkileyiciydi.
Önce küçük bir not: Durham''dan Washington''a uçarken okuduğum bir gazete haberi: Jane adlı 50 yaşlarında bir bayanın Tomy adlı köpeği feci biçimde yaralanmış. Köpeğini hastaneye götüren Bayan Jane, günlerce hayvancığın başında beklemiş. Hastane faturası tam 25.000 dolar. Bu parayı ödeyebilmek için bahçesini satmak zorunda kalan Jane''e, bir köpeğin bu kadar ihtimam ve masrafa değip değmediği sorulduğunda verdiği cevap ise Amerikan toplumunun ruhiyatına ışık tutuyor: “İnsanları yargılamadan ve karşılık beklemeden seven tek yaratık ev hayvanıdır!”
Konuşmamın başlığı, ısmarlandığı üzereydi: “Türkiye ve AB: Medeniyetler Çatışması mı, Diyaloğu mu?” Medeniyet dünya sosyal bilim söyleminde nevzuhur bir kelimedir. Spengler, Toynbee, Sorokin gibi “dünya tarihçileri” bir yana, ana-akım içinde yer alan önemli sosyal bilimcilerden hiçbiri kelimeyi bir analiz birimi olarak kullanmış değildi. Sosyal bilim disiplinlerinin (iktisat, siyaset bilimi, sosyoloji vs.) evrensel hakikatin anahtarları olduğu varsayılıyordu. İnsanlık bir tek medeniyetti ve bu medeniyetin çekirdeği her nasılsa Batı Avrupa''da yer alıyordu. Fukuyama''nın “Tarihin Sonu” tezi bu narsizmin zirve noktasıydı.
Dünya sosyal bilim camiasında daha saygın bir yeri olan Samuel Huntington bir anda ortaya çıktı ve sadece uzak geçmişte değil, bugünün dünyasında da bir değil birkaç medeniyet birden bulunduğunu ilan etti. Paralel bir tartışma, Samuel Eisenstadt ve meslektaşlarının başlattığı “çoklu modernlikler” (multiple modernities) tartışması oldu. Böyle böyle, medeniyetin tekil değil çoğul olduğunu öğrenmeye ve kabullenmeye başladık. Hakikatte, Huntington''ın niyeti Fukuyama''nınkinden çok da farklı değildi. Onun da yöntemi Manici idi ve nihayette medeniyetleri iyi ve kötü olanlar diye iki gruba ayırıyordu. Çin ve İslam medeniyetleri tabii ki bu ikinci gruba dâhil oluyordular.
Bu belirlemelerden sonra ilk sorumuzu yeniden soruyoruz: Türkiye (toplumu) nedir? Bir ulus mu, bir medeniyet mi? Medeniyet kavramını yetersiz veya muğlak bulanlar, ulus kavramının Batı-dışı toplumları çözümleme ve anlamada çok daha yetersiz ve muğlak olduğunu akıldan çıkartmamalıdırlar. Batı''dan (Avrupa''dan) Doğu''ya (Asya''ya) doğru gidildikçe medeniyet bağları ve kimlikleri daha öne çıkmaktadır. Benim gibi Doğu/Güneydoğu Anadolu''da doğup büyüyen birinin mensup olduğu aile veya aşireti düşünün. Bu topluluğun üyelerinin bir kısmı muhtemelen İran''da, bir kısmı da Kuzey Irak''ta yaşamaktadır. Türkiye''dekilere Türk, İran''dakilere Fars, Irak''takilere Iraklı (veya şimdi Kürt) denmektedir. Bir aile, üç ulus! Hiç fena değil!
Daha ileri ve daha az yanıltıcı gerçek şu ki, bu insanlar yüzyıllardan beri kendilerine “Sünni Müslüman” demekte ve bu adın çağrıştırdığı anlamları her şeyden üstün tutmaktadırlar. Kavmî kökenleri Kürt veya Türkmen olsa da, Gürcü, Ermeni gibi gayrimüslim ve Arap, Fars gibi Müslim unsurlarla öylesine kaynaşmışlardır ki, mevcut (veya müstakbel) hiçbir ulus kavramı onların gerçekliğini dile getirmede yeterli olamaz. Bu insanlar daha yüksek bir sosyal gerçekliğin parçasıdırlar ve bu gerçekliğe İslam medeniyeti demeye diliniz varmıyorsa, hiç değilse Mezopotamya, Anadolu, hatta Batı Asya medeniyeti diyebilirsiniz.
Türkiye, zaten Avrupa''nın bir parçasıdır. Türkiye''nin yakın bir gelecekte AB üyesi olup olmayacağı bu gerçeği değiştirmez.
Türkiye''nin AB ile bütünleşme sürecinin neresinde bulunduğuna açıklık kazandırmak için, medeniyet kavramını tanımlamama izin verin. Medeniyeti, kapsamlı bir dünya görüşünün sosyo-politik bir sistemle bütünleşmesi; o toplum sistemi tarafından benimsenip ortak bir akıl ve vicdan haline gelmesi olarak görüyorum. Bu dünya görüşü mesela Konfüçyanizm gibi bir sosyal felsefe veya İslamiyet gibi bir din olabilir.
Türkiye-AB bütünleşme sürecinde üç zaman çerçevesi ve bunlara aşağı yukarı tekabül eden üç entegrasyon düzeyinden söz edebiliriz: Kısa dönem ve ekonomi ağırlıklı kademe; orta dönem ve jeopolitik kademe; uzun dönem ve medeniyet hesaplaşması düzeyi.
Kısa dönemde (5-25 yıl), Türkiye-AB ilişkileri daha çok ekonomik bir görünüme sahip olacaktır. AB küresel kapitalist sistemin üç ana sermaye ve teknoloji odağından biridir ve coğrafi bakımdan Türkiye''nin yani başındadır. Türkiye''nin dış ticari ve ekonomik ilişkilerine AB hâkim durumdadır (%60); Rusya ve İran''ın payları %10''ar dolayındadır: ABD''nin payı ise çok düşüktür. Demek ki ekonomik bakımdan Türkiye, zaten Avrupa''nın bir parçasıdır. Türkiye''nin yakın bir gelecekte AB üyesi olup olmayacağı bu gerçeği değiştirmez. Başımızı başka bir yöne çevirtebilecek gelişme olsa olsa Çin veya Hindistan merkezli Asya ekonomilerinin dünya sisteminin ana ekonomik oyuncuları haline gelmeleri olacaktır.
Orta dönemde (25-50 yıl) Türkiye''nin AB ile ilişkilerine jeopolitik, yön verecektir. Soğuk Savaş sonrası Türkiye iki modern imparatorluk arasında sıkışmış durumdadır: USA ve USE (United States of Europe). Birincisi yani ABD askerî bir devdir; fakat ekonomik bakımdan Türkiye''ye pek faydası yoktur. (Soğuk Savaş ittifakı Türkiye''ye ekonomik bakımdan neredeyse hiçbir fayda sağlamadı. Ülkemizi Güney Kore ile karşılaştırın, ne demek istediğimi anlarsınız!) İkincisi yani Avrupa Birleşik Devletleri ekonomik bir dev ve Türkiye''ye de (fiilî veya potansiyel) faydası görece çoktur. Fakat askerî bir cüce ve siyasi bir pigmedir.
Uzun dönemde (50-500 yıl) Türkiye-Avrupa ilişkileri ekonomik veya jeopolitik olmaktan çok kültürel (medeniyetsel) ağırlıklı olacaktır. Bu kültürel karşılaşmanın bir çatışma mı yoksa bir diyalog mu olacağı, her iki tarafın temsilcisi durumundaki öncü elitlerin tutumlarına; Türklük ve Avrupalılıktan ne anladıklarına bağlıdır.
Başlangıçta, yani 1960 başlarında Türkiye-AET müzakerelerinde, Avrupa elitleri çoğunlukla gönülsüz, Avrupa kitleleri ise kayıtsızdı. Aradan 50 yıl kadar geçti; şimdi taraflar yer değiştirmişe benziyor: Avrupa elitleri daha çok jeopolitik gerekçelerle istekli gözükürken; Avrupa kitleleri (belki 11 Eylül sonrası kitle psikolojisi yüzünden) Türkiye''nin AB üyeliğinin aleyhine döndüler.
Türk elitleri 50 yıl önce davul zurna çalacak kadar sevinçli iken, şimdi AB üyeliğinin aleyhine dönüp Avrupa kitleleriyle aynı düzeye geldiler. Gerekçeleri: Ulusal egemenlik elden gidecek! Hakikatte elden gidecek/gidebilecek olan şey, kendi halkları üzerinde kurdukları despotluktur. Türk kitleleri ise 50 yıl önce daha çok dinî-kültürel duyarlılıkla AB üyeliğine karşı iken, bugün ekonomik ve politik muhtemel kazanımları (zenginleşme, demokratikleşme) göz önünde bulundurup arzulu gözükmektedirler. Elli yılda hiçbir cephe ayakta kalmışa benzemiyor.
Medeniyeti kapsamlı bir dünya görüşünün sosyo-politik bir sistemle örtüşmesi olarak tanımlamıştım. Türk ve Avrupa elitleri, bu iki varlığı (Türkiye ile AB) bir araya getirecek olan medeniyetin ne olduğuna dair hiçbir derin fikre sahip değillerdir. Siyasi ve ekonomik aktörler tamamen kısa ve nispeten orta döneme şartlanmış durumdadırlar. Sosyal filozoflarımız çok sayıda medeniyet, modernlik ve hatta kapitalizmden söz ededursunlar; onların sözleri eylem adamlarının kulaklarına en erken 50 yıl sonra ulaşır!
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.