Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Kadîm (ortaçağ öncesi) toplumlarda kapitalizm diye nitelenebilecek bir ekonomik sistem var mıydı? Gaziantep''li okuyucum E. Işıktan''ın merakını gidermeye çalışayım.

Öncelikle, feodalizm veya kapitalizm gibi kavramların Avrupa toplumlarındaki sosyo-ekonomik gelişmeleri açıklamak için Avrupalı sosyal bilimciler tarafından geliştirilmiş olduğunu hatırlatayım. Yakın zamanlara kadar birçok Avrupalı bunların ''evrensel'' kategoriler olduğunu ileri sürdüyse de, Avrupa-dışı toplumların evriminin farklı kavramlarla açıklanması gerektiği her geçen gün açıklık kazanıyor. Mesela, yukarıdaki iki kavramı aynen kullansak bile, İslam toplumunun Avrupa''da olduğu gibi feodalizmden kapitalizme değil, tam aksine, kapitalizmden feodalizme geçtiğini söylemek daha mümkün gözüküyor. Binaenaleyh, ithal kavramları kullanmadığımız zaman muhtemelen daha sağlıklı açıklamalar yapabiliriz. Max Weber, kadîm dünyada kapitalizmin niçin gelişemediğini tartışırken, modern anlamda ''üretken'' bir proleteryanın yokluğuna dikkat çeker. Kadîm dünyanın işçileri daha çok tüketici idiler! "Kapitalist işveren kavramı gelişmiş bir form içinde mevcuttu, fakat sadece farklılaşmamış köle emeği vardı; farklılaşmış emek örgütlenmesi söz konusu değildi."* Bu kesim aşağı bir sınıf sayılıyordu; Sparta ve Teb''de siyasî haklardan yoksundular. Yunan şehirlerinin en demokratiki olan Atina''da bile toplumsal aşağılık damgası yüzlerinden hiçbir zaman silinmedi. Yunan düşünürlerinin en dengelisi sayılan Aristo bile zanaatçılar zümresini ideal devletinden dışlıyordu. Bunlar, mesleklerinin niteliği bakımından, mükemmel bir insanın vasıflarına sahip olamazlardı.

Henri See, kapitalizmin Kadîm Dünyada mevcut olduğunu söyleyebiliriz, diyor; sadece Yunan ve Roma dünyasında değil, aktif ticarî işlemler yürüten çok daha eski toplumlarda bile. Ancak, "bu olsa olsa, salt ticarî ve malî kapitalizmdir. Kadîm Dünyada kapitalizm hiçbir zaman sanayiyi içermedi; Yunanlılarda yerel pazarlara hitap eden küçük zanaatçıları görüyoruz sadece; Roma dünyasında da bundan ileri birşey yok gibidir. Esas olarak, hanelerin (familia) ihtiyaçlarını gören köle emeğidir, tıpkı geniş Roma malikânelerinin (latifundia) ihtiyaçlarını gördükleri gibi."**

Roma yönetimi altında dünya sadece ekonomik yönden değil, politik yönden de tek dünya idi. Hiçbir ırk veya dil engeli serbest ilişkilerin önüne geçmiyordu. Hiçbir korumacı gümrük tarifesi mal mübadelesini engellemiyordu. Bazı araştırmacıların Roma''da büyük-ölçekli imalatın modern devirlerdeki gibi yaygın olduğunu, diğerlerininse buna karşı çıkıp ''fabrika'' veya ''sanayi kapitalisti'' gibi terimlerin Roma dünyasına atfen kullanılmasının doğru olmadığını ileri sürdüklerini kaydeden Stevenson, "hakikat hiç şüphesiz bu aşırı görüşlerin ortasında bulunmaktadır" diyor.

Avrupa-dışı dünyayı Pazar günü ele alalım.

(*) Max Weber: "The Failure of Capitalism in the Ancient World," S. Andreski, Max Weber on Capitalism, Bureaucracy and Religion, London: George Allen and Unwin, 1983, s. 35. Kadîm Yunan demokrasisinin temel özelliği, ekonomik değerin büyük kısmını üreten insanların yurttaş statüsüne sahip olmamalarıydı. Bazı tüccar ve zanaatçılar genel olarak siyasî haklara sahip değilken, büyük çoğunluğu oluşturan kölelerin hiçbir hakları yoktu. Yurttaşların soylu yönetim işlerini gereğince yürütebilmeleri için, zaman ve enerjilerini yönetmeye hasretmeleri, diğerlerinin de onları beslemeleri gerekiyordu. Eflatun (Platon) bile Hellen halkından olanların köleleştirilmesine karşı çıktığı halde, yabancıların köle olarak kullanılmasını doğal, hatta ideal buluyordu. Aristo ise, varlığın yapısı ve amacıyla ilişkisini göstermek suretiyle, köleliğin doğallığını kanıtlamaya, köleliği haklılaştırmaya çalışıyordu. Bkz. David Brion Davis: The Problem of Slavery in Western Culture, New York, 1966, s. 66-9.

(**) Henri See: Modern Capitalism: Its Origin and Evolution, London: Noel Douglas, 1928, s. 1.


Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...