Kureyş"in ilâfı

Cahiliye Mekke''sini ticarî bakımdan harem sınırlarının ötesine taşıyan kişi, Hz. Peygamber''in dedesi Haşim oldu. Harem sınırlarına bağlı kalmak, Mekke tüccarının elini kolunu bağlıyor, yeterli finansman temin edemeyenler sık sık iflas ediyordular. Bir tacir iflas ettiği zaman, aşiretine yük olmamak için çoluk çocuğu ile çöle çekiliyor, bir daha geri dönmüyordu. (Bu manevî intihara i''tifad diyorlardı.) Hz. Haşim i''tifadın yıkıcılığını farketti. Çare olarak da ticarî girişimlerini gerçekleştirmede ortaklık kurmayı teklif etti. Kurulan ortaklık (mudarabe), birçok tacire sermayelerini biraraya getirerek, küçük yatırımcıyı emniyete alan ve tüccar sermayeyi daha önce misli görülmemiş ölçüde harekete geçiren büyük bir kervan kurma imkânı verdi. Tüccar sermayenin örgütlenme bakımından mahiyetini dönüştüren Haşim, ilâf kurumu sayesinde bu sermayeye haremden çıkış yolu sağladı.

İlâf, Cahiliye tüccarını harem ve hatta Arabistan sınırları dışına taşıyan çok önemli bir kurumdu. Kur''an-ı Kerîm''de bu meseleye doğrudan atıf bulunmaktadır: "Kureyş''in ilâfı için. Kış ve yaz yolculuklarının ilâfı için. Bu Beyt''in Rabbine kulluk etsinler. O Rabb ki, onları açlıktan kurtarmış ve korkuya karşı onları güvenlik altına almıştır." (Kur''an-ı Kerîm, 106.) İlâf kavramının anlaşılması için, önce yolculuk veya sefer (rihlet) kelimesine açıklık getirmek lâzımdır. Elmalılı tefsirinden kısaca takip edelim: Kureyş ticaret için kışın Yemen''e, yazın da Şam tarafına Basra''ya sefer ederlerdi. İlâf ashabı dört kardeş idi ki, bunlar Abd-i Menaf oğullarıdır: Haşim, Şam meliki ile anlaşırdı. Ondan atlar almış, onunla Şam ticaretinde emniyet bulmuştu. Abd-i Şems Habeş ile, Muttalib Yemen ile, Nevfel de Farisîlerle anlaşırdı. Bunların her biri kendi sefer bölgesinin melikinden bir ahd ve eman belgesi almıştı. Bunlara "müttecirin" deniyordu; diğer kureyş tüccarı bu dört kardeşin adlarıyla ticarete gider, onlara da dokunulmazdı.

İslamiyet, Cahiliye Mekke''sinden tevarüs ettiği tüccar ekonomiyi terbiye edip geliştirdi. Ribanın yasaklanması mal tedavülünü olumsuz etkilemedi; zira hem alternatif finans yöntemleri geliştirildi, hem şer''i hilelere (çarelere) başvuruldu, hem de bilhassa İran''ın fethiyle Darü''l-İslâm''a muazzam miktarda para-sermaye akmaya başladı. Cengiz Kallek''e göre, "Bizans ve Sasanî imparatorluklarından Medine-merkezli İslâm topraklarına transfer edilen servet, Amerika kıtasının keşfi ile birlikte Avrupa ülkelerine akıtılan değerli madenlerinkine benzer bir etki yapmıştır. Hz. Ömer döneminde fethedilen Medâin''deki saray hazinesinde üç milyar dirhem ele geçirilmiş olması, sözkonusu servetin boyutuna ilişkin yeterli fikir vermektedir."* Gerek kendi iç dinamizmi, gerek fetihlerin sağladığı dış kaynaklarla muazzam bir gelişme gösteren ''İslam sermayesi'', Avrupa tüccarı için de model alınan örgütlenme biçimleri gerçekleştirmiştir.

(*) Cengiz Kallek: Asr-ı Saâdette Yönetim-Piyasa İlişkisi, İstanbul: İz, 1997, s. 52.