Tanzimat şiirinde siyaset
Mustafa ÖzelYeni Şafak Gazete Yazarı
00:00, 22/07/2007, Pazar • Yeni Şafak Haber Merkezi
Her seçim temelde bir adalet arayışıdır. Gönül ister ki, seçenler kadar, seçilenler de bunun bilincinde olsunlar. Dün akşam saatlerine kadar sokak sokak dolaşıp oy isteyen, hak ve adalet vaat edenler; iş başına gelince “başımıza Nemrut” kesilmesinler. Ziya Paşa birbuçuk asır önce bu kadîm arzuyu şöyle dillendiriyordu:
Her millet için bir düzüye adlini âm et
Fikr-i gazab-ı Hazret-i Mabud-ı Enam et
(Adaletini her topluluğa ayırım yapmadan uygula; Allah''ın gazabını aklından çıkarma.)
Ziya Paşa, bir ayağı Doğu''da bir ayağı Batı''da olan Tanzimat aydınlarının en önemlilerinden biriydi. Şiirlerine hakim olan metafizik gerilim, onu aşktan başı dönen Divan şairlerinden kesin hatlarla ayırıyordu:
Yâ Rab nedir bu dehrde her merd-i zû-fünûn
Olmuş belâ-yı akl ile ârâmdan masûn
Yâ Rab niçin bu arsada her şahs-ı ârifin
Mikdâr-ı fazlına göre derdi olur füzûn
(Ya Rab, bilgili insanlar bu dünyada akıllı olmanın belasını neden huzursuzluklarıyla öderler? Ya neden ariflerin derdi, erdemleri ölçüsünde artar?)
Başka bir yerde gene dünyaya gelmiş olmanın dayanılmaz ağırlığına şöyle işaret ediyor:
Bir katre içen çeşme-i pür-hûn-ı fenâdan
Başın alamaz bir dahi bârân-ı belâdan
Asûde olam dersen eğer gelme cihâna
Meydana düşen kurtulamaz seng-i kazâdan
Her âkıle bir derd bu âlemde mukarrer
Rahat yaşamış var mı güruh-ı ukalâdan
(Yokluk kanı akan çeşmeden bir damla içen, artık başını bela yağmurundan kurtaramaz. Mutlu olayım dersen gelme dünyaya; buraya gelen kaza taşından kurtulamaz. Bu dünyada her akıllıya bir dert düşmüştür; akıllı kişiler arasında rahat yaşamış var mı?)
İlk değindiğimiz şiire geri dönersek, Ziya Paşa orada önce mutluluğun, ardından verimliliğin anahtarlarını sunuyor insanlara:
İncinmemek istersen eğer mülk-i fenâda
Bir kimseyi incitmemeğe hasr-ı merâm et
Bir yerde ki yok nağmeni takdir edecek gûş
Tazyi''-i nefes eyleme tebdîl-i makâm et
(Bu fani dünyada incinmek istemiyorsan, kimseyi incitmemeye gayret et. Sözüne kulak veren yoksa bir yerde, boş yere nefes tüketeceğine yerini değiştir.)
Mânend-i şecer nâbit olur sâbit olanlar
Her kangı işin ehli isen anda devam et
Noksanını bil bir işe ya başlama evvel
Ya başladığın kârı pezîrâ-yı hitâm et
(Kararlı kişiler ağaç gibi verimli olur; hangi işin ustasıysan, onu sürdür. Eksiğini bil; ya bir işe başlama, ya da başlamış isen yarım bırakma.)
Ziya Paşa''nın günümüz liderlerine mesajı şu: Yardımcılarınızı iyi seçin; insanın kadrini kavrayın; Allah''tan korkun ve sözün değerini bilin:
Asafın mikdârın bilmez Süleyman olmayan
Bilmez insan kadrini insan olmayan
Kim ki korkmaz Hak''dan ondan korkar erbâb-ı ukûl
Her ne isterse yapar Hak''dan hirâsân olmayan
İtiraz eylerse bir nâdân Ziya hâmûş olur
Çünki bilmez kadr-i güftârın sühandân olmayan
Namık Kemal, Ziya Paşa''ya nazire yaparcasına, adaleti ihmal eden devletin ayakta kalamayacağını haykırır: Milletin bireyleri arasında adalet yoksa, devletin gücü arşa da çıksa yok olur. Devletin sermayesi halkın kazandığı ilimdir; o ilmin ürünlerini yayıp harcadıkça devlet ilerler. Dilim (yoksa gönlüm mü?) hikmetli yücelerin Hüma''sıdır ey Kemal; gururla sığınacağım yer devletin gölgesi değil.
Bulunmazsa adalet milletin efrâdı beyninde
Geçer bir gün zemîne arşa çıksa pâye-i devlet
Eder kesb-i terakki bezl ü sarf ettikçe mahsûlün
Umûmun dâniş-i meksûbudur sermâye-i devlet
Hümâ-yı evc-i istiğnâ-yı hikmettir dilim Nâmık
Değildir mültecâ-yı iftihârım sâye-i devlet
Bir nesil sonra Abdülhak Hamid, gözlerini sonsuz uzaya dikerek şunları sorar:
Ey encüm ü ecrâmda ârâm sürenler
Bizden daha merfû ü muallâ mısınız siz?
Ahkâm-ber-i hikmet-i Mevlâ mısınız siz?
Sizlerde dahi var mı ya ahkâm sürenler?
Bir zümreye bir fert mi kılmakta hükûmet?
Sizlerde de cârî mi o ahkâm-ı hasîse
Bizlerde olan hîle vü iğfâl ü desîse
Ol kibr ü gurur u garaz u harb ü husûmet?
(Ey göklerin ücra köşelerinde varlığını sürdürenler, bizden daha yüksek ve ulu musunuz? Mevla''nın hikmetine dayalı hükümlere mi tâbisiniz, yoksa sizde de hüküm sahipleri var mı? Bir toplumu bir birey mi yönetmektedir? O alçak hükümler sizde de geçerli mi? Bizde görülen hile, aldatma, desise, kibir, gurur, garaz, savaş ve husumet sizde de var mı?)
Tanzimat şiiri bugün de siyaset bilincimizi yeniliyor, siyasî duruşumuzu tanzim ediyor.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.