Ticaret ve medeniyet

Piyasasız ticaret olabilir, ama ticaretsiz medeniyet mümkün değildir. Anadolu''nun büyük bir bölümünü, Mezopotamya ve Doğu Akdeniz''i içine alan Bereketli Hilal, muhtemelen ilk medeniyet merkezidir. Çok eski çağları bir yana bırakırsak, milattan önce 800 ila MS 200 arası binyılda bu bölgenin ve topyekün Akdeniz dünyasının ulaştığı ekonomik gelişme düzeyi, Avrupa''da ancak onikinci yüzyıldan sonra aşılabildi. Bu başarının kaynağı, son derece gelişmiş bir ticaret ve piyasalar ağının mümkün kıldığı yaygın işbölümüydü. Kitab-ı Mukaddes, Doğu Akdeniz''deki ticarî hareketliliği bir tarih kitabından çok daha canlı biçimde tasvir etmektedir:

"Ve sen, âdem oğlu, Sur için mersiye oku; ve Sur''a de: Ey deniz kapılarında oturan, birçok ada kavmiyle alışveriş eden şehir, sende hikmetli adamlar vardı, senin kılavuzların onlardı. Mallarınla değişmek için, denizin bütün gemileri gemicileriyle beraber sende idiler. Her çeşit malın çokluğundan ötürü Tarşiş senin tacirindi; senin pazarlarına gümüş, demir, kalay ve kurşun verirlerdi. Yavan, Tubal ve Meşek senin tacirlerindiler; senin mallarını insan canları ve tunç kaplarla değiş ederlerdi. Togarma hanedanından olanlar senin pazarlarına atlar ve cenk atları ve katırlar verirlerdi. Dedan Oğulları senin tacirlerindiler; çok adaların ticareti senin elinde idi; karşılık olarak sana fildişi ve abanoz getirirlerdi. Senin el işlerinin çokluğundan ötürü, Suriye senin tacirindi; senin pazarlarına zümrüt, erguvanî ve renk renk işlemeliler, ince keten ve mercanla yakutlar verirlerdi. Yahuda ile İsrail diyarı senin tacirlerindiler; senin mallarına karşılık buğday, pide, bal ve yağ ve merhem verirlerdi. Arab ili ve bütün Kedar beyleri senin tacirindi; kuzu ve koçlarla gelirlerdi. Şeba ve Raama tacirleri senin pazarlarına baharat, her türlü kıymetli taş ve altın verirlerdi. Senin malların için kervanlar Tarşiş gemileriydi; ve seni doldurdular ve denizin bağrında çok izzetli oldun." (Hezekiel, 27)

Denizin bağrında çok izzetli olan başka şehirler bulmak için gözlerimizi doğu ve güney Asya''ya çevirmeliyiz: Çin''e ve Hind''e. Yine milat öncesini bir yana bırakırsak, ''ortaçağ'' dünyasının genişlik, nüfus ve teknolojik gelişme bakımından en ileri bölgesi Çin''di. Yung hanedanı döneminde (960-1276), Çin premodern dönemin en yüksek gelişme düzeyine ulaşmıştı. Bunun sebebi, en az iki binyıldır süregelen etkin bir dahilî üretim ve bölgesel ticaret idi. Müteakip çağlarda, ticaret bölgesel kalıpları kıracak, bilinen dünyayla sınırlı olarak ''küreselleşecek''ti. Hind altkıtası bu ticarî genişlemenin doğal bağlantı yeri ve tamamlayıcısıydı. "Hind Okyanusu, kökleri dört değişik medeniyete (İran-Arap, Hind, Endonezya ve Çin) uzanan bir toplumsal ve kültürel çeşitlilik alanıydı. Orta Asya kervan yollarının tamamladığı deniz ticareti güçlü bir birlik duygusu yaratmıştı. Fikirlerin ve maddî nesnelerin değiş tokuşuyla tanımlanan ortak bir coğrafî mekân fikri sadece tüccarın kafasında değil, siyasî yöneticilerin ve sıradan ahalinin kafasında da son derece yer etmişti. İslamiyetin siyasî ve dinî sınırları ticaret yolları boyunca uzanıyordu."*

İslamiyet, Çin/Hind ile Akdeniz/Avrupa arasında giderek yoğunlaşacak olan ticarî ilişkilerin güzergâhında zuhur etmişti. Hazreti Peygamber''in mensup olduğu Kureyş kabilesi tüccarü''l-Arab idi. Cahiliye Mekke''si, sadece Doğu-Batı kervan ticaretinin sıradan bir durağı değil, batı Arabistan''da önemli bir dinî, ticarî ve siyasî merkez idi. Mekke tüccar sermayesi, mesela Yemen''dekinden farklı olarak, üretim araçlarının denetimine sahip değildi. Mekke tüccar sermayesinin temel dayanağı harem kurumuydu: Bireylerin can ve mülk emniyetine sahip olup serbestçe ticaret yapabildikleri kutsal alan ve kutsal zaman! Ticaret, organik biçimde hacc kurumuna bağlıydı.

(*) K. N. Chaudhuri: Trade and Civilization in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750, Cambridge: Cambridge University Press, 1985, s. 21.