Yeni girişimciler

Orta Çağların durağan, doğal bir ekonomiye sahip olduğu görüşü bize Bücher ve Sombart gibi Alman iktisat tarihçilerinin mirasıdır. Bu teze en şiddetli muhalefet, Belçikalı ünlü Orta Çağ tarihçisi Henri Pirenne''den geldi. Pirenne, Nisan 1913''te Londra''da toplanan Uluslararası Tarihsel İncelemeler Kongresi''nde yaptığı uzun konuşmada, temelde iki aşamalı bir "kapitalizmin sosyal aşamaları" tezi sundu. Onüçüncü yüzyıl ortalarına kadar uzanan birinci aşamada kapitalist girişimcimiz gezgindir; sonraki aşamada ise yerleşik duruma geçmiştir.

(1) Avrupa iktisat tarihinin bölünebileceği her bir dönem için, farklı ve ayrı bir girişimciler sınıfı olmuştur. Bir devrin kapitalist sınıfı, bir önceki devrin kapitalist sınıfından doğmuyor. Ekonomik örgütlenmedeki her değişimde, süreklilik kopuyor. Sanki o güne kadar faal olan kapitalistler, daha önce hiç bilinmeyen ihtiyaçlardan kaynaklanan ve dolayısıyla daha önce hiç denenmemiş yöntemler gerektiren yeni şartlara kendilerini uyarlamaya istidatsız olduklarını fark ediyorlar. Mücadeleden çekilip bir aristokrasi haline geliyorlar. Gidişatta payları olsa bile, edilgendirler; sessiz ortak rolünü benimsemişlerdir. Onların yerini cüretkâr ve girişimci yeni insanlar alıyor, esmeye başlamış olan rüzgâra kendilerini cesurâne kaptıran ve bu serüvenlerinden nasıl yararlanacaklarını bilen insanlar. Ta ki, rüzgârın yönü tekrar değişip, yeni kuvvetlere sahip yeni zanaatler ortaya çıkıncaya kadar. Sözün kısası, sürekli bir gelişmenin eseri olan ve kendilerini değişmekte olan şartlara uyduran, yüzyıllar boyu varlığını sürdüren bir girişimci sınıf yoktur. Aksine, ekonomik tarihte ne kadar devir varsa, o sayıda girişimci sınıf vardır.

(2) Onbir ve 12. yüzyıl tüccar birlikleri karakter bakımından bölgeseldirler; bu birliklerde farklı şehirlerin girişimcilerini yanyana görebiliyoruz. Orta Çağ ticareti, menşeinde, bölgesel niteliği ve özgür oluşu ile temayüz etmektedir. Kollektif bir kapitalizmdir bu; özneleri tek tek bireyler değil, gruplardır. İşlemleri basittir. Fakat plan ve birleşmenin, dolayısıyla zekânın eseridir.

(3) Onbir ve 12. yüzyılın nevzuhur zenginleri tarafından gezginci ticaretinde kazanılan servetler, kısa zamanda onları toprak sahibi lordlara çevirdi. Kazançlarının önemli bir kısmını toprağa yatırdılar. Şehirlere büyük nüfus akını olduğundan, arsa kiraları da yükselmekteydi. Böylece, 13. yüzyılın başlarından itibaren, ilk tacirlerin torunları ticareti terkedip arazilerinin geliriyle yetinmeye başladılar. Bu arada, şehirlerin nüfus ve serveti arttıkça, giderek daha sınaî bir nitelik kazandı ve kırsal kesimde yaşayan zanaatçılar kitleler halinde şehirlere göç etmeye başladı. Bazı şehirler yerel ihtiyaçları karşılamada, bazılarıysa ihracat sanayilerinde uzmanlaştı. Birincilerinde bir tür antikapitalist ekonomi gelişti: Yöneticiler, zanaatçıların işlerini tepeden tırnağa düzenleme ve denetimlere boğdular; aynı zamanda onları muhtemel rakiplere karşı da koruma altına almış oldular. Ticaret genişledi, fakat eski özgürlük havası ortadan kalktı. Her şehir himayeciliğe sığındı. Tüccarın bağımsızlığı sınırlandı.

(4) Ticaretin genişlemesi uzmanlaşmaya yol açtı. Mesela, kıymetli kumaşlar Flander şehirlerinin tekeli haline geldi, bankacılık ise Lombardiya, Provence veya Toskana''nın belirli tüccar şirketlerinin. Ticari hayat bundan böyle gelişigüzel akmaya son verdi; daha az keyfî, daha kasıtlı, dolayısıyla daha sıkıcı hale geldi. Ticaret üzerindeki bu sınırlamalar, birer toprak ağasına dönüşen eski zenginleri ondan büsbütün uzaklaştırdı ve sahneye yeni tipler çıktı. Bu yeni adamlar zekâlarını farklı bir yönde kullandıklarından, eski girişimci sınıfın yerini alabildiler. (Devamı Pazar günü.)