Protestanlıkta Osmanlı izleri

Yüzyıllarca tartışmasız bir dünya gücü olan, Osmanlı''dan Avrupa ülkelerinin büyük ölçüde etkilendiği kuşku götürmez bir gerçektir.

Paul Coles''den William Mc Neill''e kadar çok sayıda akademisyen, Osmanlı kültürünün Avrupa kültürü üzerindeki etkilerini araştırmıştır.

Yaşayan en büyük Osmanlı tarihçilerinden biri olan Halil İnalcık, onaltıncı yüzyılın başlarında ortaya çıkan Protestanlığın İslam''dan önemli izler taşıdığını artık Batılı tarihçilerin de kabul ettiğini söylüyor.

Max Weber, toplumların değişip gelişmesinde Marx''ın iddia ettiği gibi, üretim araçlarının değil, dini değerlerin belirleyici olduğunun üzerinde önemle durur.

Weber, tarihsel gelişmenin dinamiklerini görme ve kavrama bakımından Marx''tan çok daha başarılıdır.

Weber "Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu" isimli kitabında, Avrupa''daki üretim patlamasının temelinde, bir yandan kazanabilindiği kadar çok kazanmayı, diğer yandan biriktirilebilindiği kadar da çok biriktirmeyi özendiren puriten protestan değerlerinin olduğunu anlatır.

Bizde tasavvuf ahlakıyla ekonomik büyüme arasında bağ kuranların başında Sabri Ülgener Hoca gelir. Ancak Ülgener, çalışmalarını Osmanlı Devleti''nin çöküş dönemi üzerinde yoğunlaştırdığı için, tasavvufun, üretim ve kazanma üzerindeki olumsuz etkilerini ele alır.

Sabahattin Zaim Hoca, bir sohbette Ülgener''in son yıllarında daha geriye giderek, tasavvufun ekonomik büyüme üzerindeki olumlu etkilerini de araştırmaya başladığını, ancak bu çalışmaları kitaplaştırmaya ömrünün yetmediğini anlattı.

Bütün Cumhuriyet tarihi boyunca İslam''ın ekonomik büyüme üzerinde olumsuz etkisi olduğu iddia edilse de tarihin her döneminde, üretim patlamasının kaynağında ahlaki değerlerin belirleyici olduğu, Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra tartışılmaz hale gelmiştir.

Ekonomik değişmenin lokomotifi üretim araçları değil, üretme coşkusunun kaynağını oluşturan ahlaki değerlerdir.

Sağlam ve sağlıklı bir kültüre dayanmadan güçlü ve dengeli bir ekonomik yapı oluşturmak mümkün değildir.

Dr. Tahsin Görgün Avrupa kültüründe Osmanlı etkisini araştırdığı bir çalışmasında, Martin Luther''in, Hristiyanlıktaki reform hareketinde İslam''dan nasıl etkilendiğini anlatan, özellikle Almanca kaynakları bir bir sıralıyor.

Anadolu''daki üretim patlamasına bakılırsa, İslam''ın Protestanlık''tan değil, Protestanlığın İslam''dan etkilendiği açıkca görülür.