Cazibe versus güzellik

Bazı filmlerde tanığı olduğumuz gibi çevremizde de rastladığımız olaylardandır, derler ki: "Adam gül gibi karısını bıraktı, şu şırfıntının ardına düştü." Ve yapılan karşılaştırmalarda, şırfıntı diye anılan hatunun güzellik yönünden ötekine göre daha az beğenilir olduğu vurgulanır. Birinin güzelliği yere göğe sığdırılmazken, ötekinin kusurları mübalâğalı bir üslûpla dile getirilir. Bu karşılaştırmada, taraflardan birine duyulan acıma duygusunun, ötekini kayırma güdüsünün öne çıktığını, bu demektir ki, bütünüyle nesnel bir değerlendirmenin yapılmadığını, öznel faktörlerin belirli biçimde etkili olduğunu kabul etsek bile, gene de bir gerçeğin altının çizildiği bellidir. Terkedilen kadının güzel olduğu (hadi mübalâğanın ve acıma duygusunun payını da hesaba katarak söyleyelim) genel olarak kabul görmektedir. Ama o kadın, bir başkası uğruna terkedilmiştir. Bu durumda, onun terkedilmiş olmasını, bir başına güzellik olgusuyla açıklamaktan mahrum bırakılmış olmaktayız. İşin içinde başka faktörlerin bulunduğunu düşünmemize, böylece, yol açılmaktadır. İmdi, ahlâkî durum, geçimlilik.. gibi manevî faktörleri bir kenara bırakarak, üzerinde yoğunlaşmak istediğimiz konu bakımından yalnızca "güzellik" durumu üstünde düşüncelerimizi geliştirmeye çalışalım. Ve soruyu şöylece biçimlendirelim: genel olarak güzel olduğu kabul edilen değil de, öteki tercih ediliyor, niçin?

Her soyutlamada olduğu gibi, burada da gözden kaçırılan unsurlar bulunabilir. Ama bunu asgariye indirebilmek için bazı şartlar öngörmemiz gerekiyor. Fakat şimdi, öncelikle, ortaya konulan sorunun cevabını almaya çalışalım. Nesnel ölçülere göre (bu ölçüleri bize geometrinin verdiğini ve gövde güzelliğinin örneği olarak Venüs''ün alındığını farzederek) güzel olduğu farzedilen kadının, kural olarak tercih edilmesi gerekirken, niçin tercih edilmediğine ve ondan daha az güzel sayılan rakibesinin niçin tercih edildiğine bakalım. Soyutlamamızı bir adım daha ileri götürerek güzel sayılan kadının kusursuz bir güzelliğe sahip bulunduğunu farzedelim; onun rakibesi ise kusurlu olsun.. Bunlar ne gibi kusurlar olabilir? Yalnızca yüzü ele alarak düşüncemizi sürdürelim. Kusurlu yüzde, diyelim ki, yanakta veya burnun kenarında büyücek bir ben bulunuyor. Diyeceksiniz ki, ben kusur mu? Pürüzsüz bir cilde göre bir ben elbette kusur sayılır. Veya bu yüzde bir çıbanın izi yerleşmiştir ve orada, burnun ucuyla üst dudak arasında bariz biçimde göze batmaktadır. Veya çenede, yanakta gamze bulunmaktadır. Bizim edebiyatımızda, gamzeye belirli vurgular vardır. Ama gamze, yanakta bir çukurun bulunması ve dolayısıyla kusursuzluğu zedeleyen bir unsur değil midir? Fakat böyle bile olsa, bu kusurlu yüzün sahibesi tercih ediliyor. Niçin? Çünkü o yüzün sahibesini bu kusurları câzip hale getiriyor. Kusursuz güzelde, bizim dikkatimizi kendi üzerine celbedecek bir nokta, bir pürüz var bulunmuyor: biz orada, yalnızca kusurlardan arınmış bir cilt müşahede ediyoruz.. ama bu müşahede, bizim dikkatimizi o yüzün üstünde yoğunlaştırmaya, o kusursuzluğa saplanıp kalmaya yol açmıyor. Ortega Gasset''in sevgi üzerine söylediğini tekrarlarsak sevgi (veya daha dar anlamıyla aşk), dikkatin nesnesi üzerinde yoğunlaşmasıdır. Ama dikkatin böylesine yoğunlaşabilmesi için, onun nesnesinin taşıdığı bazı özelliklerin bulunması gerekmez mi?

Sıradan bir sokak ressamının yaptığı bir portrenin cazip bir yanını bulmakta güçlük çekeriz, o portreyi beğenmeyiz. Öte yandan Picasso''nun hiç bir simetriye uymayan ve alışılmış estetik kuralları alt üst eden bir portresi veya benzer herhangi bir tablosu, bizi kendine saplar ve gözlerimizi o tablodan ayıramayız: dahası, o tabloya her yeni bakmamızda yeni "güzellikler" keşfederiz. Aslında bizi o tabloya bağlayan faktör, şimdi söylediğimiz gibi, onun "güzelliği" midir? Yoksa o güzelliği de aşan başka bir faktörle mi karşı karşıya bulunmaktayız? Benimsenilmiş (veya geleneksel) ölçülere göre hiç de güzel sayılmaması gereken o tabloda veya o kadında, sırf güzellikle izah edilmesi mümkün bulunmayan faktörün, onda bulunan cazibe olduğunu düşünüyorum. O cazibe bizim dikkatimizi kendi üstünde yoğunlaştırmayı başarıyor. Bu bağlam içinde cazibenin güzelliğe karşı durduğunu iddia edebiliyoruz.