İstisnai olan gelenek olur mu?

İlkin başlıktaki soruyu açıklamam gerekiyor. İstisnai olan bir durumdan (bir uygulamadan), velev arada bir tekerrür etse bile, bir gelenek hasıl olur mu? Bu soruya dikkat istiyorum: soru, geleneğin kendisinin istisnai olup olmamasına ilişkin bulunmuyor. Soru, zahiren gelenekleşmiş gibi duran bir uygulamanın gerçekten gelenek sayılıp sayılmayacağına ilişkin olarak soruluyor. Bu sorunun bir cevabı bulunmalıdır. Çünkü bir uygulamanın gelenekselleşmiş olması, bu demektir ki gelenek haline gelmiş olması, o uygulamanın aynı zamanda ve belli bir anlamda meşruiyet zemininin oluşturulması anlamını da tazammun ediyor. Yani özel veya kamu alanında belli bir uygulama gelenek diye benimseniyor ve kabul ediliyorsa, bu uygulama bu yoldan kendi meşruiyet zeminini de oluşturmuş bulunuyor demek olur.

Gelenek kavramının üzerinde bunca sık ve yoğun biçimde durulmasının bir anlamı da zaten burada ortaya çıkıyor. Eğer belli bir uygulama, kamuoyunca veya adalet mercilerince gelenek olarak kabul görüyorsa, o geleneğe istinaden yapılan işlemler, meşruiyetlerini yalnızca o geleneğe başvurarak ileri sürebilirler.

İşte pratikteki bu durumu göz önünde bulundurarak istisnai bir durumun velev arada bir tekerrür etse bile, gelenek olarak kabul edilip edilmeyeceğini soruyoruz. İstisna, adı üstünde, kuralın dışında vuku bulan işlemin (uygulama) anlamına geliyor. Gelenekse, kural olarak tekrarlanan işlem veya uygulama oluyor. İstisnai durum sürekli tekrarlansa ne olur? Buradan, istisnai durumun gelenek haline geldiğini ileri sürmemiz mümkün olur mu?

Meşru olmayan bir uygulama sürekli tekrarlanmış olsa bile, bu uygulama tekrarlanıyor diye ona gelenekler arasında yer verilecek midir, yoksa gayrımeşru sayılmaya mı devam edilecektir?

Latin Amerika ve Orta Doğu ülkelerinde sık sık tekrarlanan ihtilaller, sırf bu tekrarların yüzü suyu hürmetine meşru mu sayılacak, yoksa onların meşruiyet zemini başka kaynaklarda mı aranacak? Ve en sonunda bu ihtilallere yoksa herhangi bir meşruiyet zemini tanınmayacak mı?

Eğer sırf bir uygulamanın tekerrüründen dolayı ona gelenek adı verilecek ve bu suretle o uygulama daha baştan meşru sayılacaksa, meşru sayılmayacak bir ihtilal mevcut olmayacaktır. Fakat acaba öyle mi? Acaba, hep söylendiği gibi, ihtilal kendi özgün mantığı ile gelir ve kendini geldiği gibi kabul ettirir mi? Tarih bu görüşü, hiç de doğrulamıyor. Emrivakilere ram olunmuş olsa bile, bir süre sonra, ihtilallerin meşruiyetleri sorgulanıyor. Ve eğer bir ihtilalin meşruiyeti bir süre sonra sorgulanır hale geliyorsa, o ihtilal aslında en başında da sorgulamaya açık duruyor demektir. Yeter ki, onu sorgulamaya cesaret edecek cesur kişiler bulunsun!

İhtilaller veya hükümet darbeleri daima istisnai durumlardır. Hiç bir yasa veya anayasa, hiç bir ihtilali vukuundan önce meşru görecek düzenlemelere girişemez: böyle düzenlemelerin bulunduğu iddiası varsa, bu iddia ancak ve ancak o düzenlemenin meşruiyetini sorgulamaya yol açar. Gayrımeşru bir durumun tekerrür edip durması, o duruma meşruiyet kazandırmaz. Bu tür tekerrürleri gelenek sayma çabası da abesle iştigal olur.