Uygarlıkların kavgası

"Uygarlıklar çatışması" üzerine fikirleriyle yankı uyandırmış olan Samuel P. Huntington geçtiğimiz yılın son haftasında öldü (24 Aralık 08).

Yazar "Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması" (1993) adlı kitabında Soğuk Savaş sonrası dönemde, dünya siyasetindeki çatışmaların farklı uygarlıklar arasındaki kültürel ve dinî farklılıklardan kaynaklanacağı şeklindeki görüşüyle dikkat çekmişti.

Özellikle 11 Eylül saldırılarından sonra, ilgi odağı olan Huntington''ın bu kitabı, ABD''nin İslâm ülkelerine ve Çin''e karşı saldırgan tutumunu teorik anlamda meşrulaştırdığı gerekçesiyle tepki toplamıştı.

"''Medeniyetler Çatışması'' kitabında Türkiye Cumhuriyeti''nin kuruluş sürecine de değinen Huntington, Kemalizm''i, laik ve egemen bir devlet yaratma düşüncesinden çok, "üstün uygarlık olarak kabul ettiği Avrupa ve Amerikan uygarlıklarının ruhunu ithal etmeye dönük uluslararası bir ideoloji" olarak tanımlamıştı./Huntington, Batı uygarlığını "uyarlamaya" çalışarak Türkiye''de ayrıştırıcı bir etkide bulunduğunu ileri sürdüğü Kemalizm''in, İslamî uygarlığı sarstığını ancak değiştiremediğini ve sonuç olarak da iki uygarlık arasında parçalanmış bir ülkeye neden olduğunu ileri sürmüştü./Diğer İslâm ülkelerine benzer şekilde Türkiye''nin de asla tam olarak Batılılaşamayacağını iddia eden Huntington, Türkiye''nin AB''ye alınmayacağını da iddia ediyordu. Avrupalıların Türkiye''yi istemediğini savunan Huntington''ın bu konudaki görüşleri şöyle: ''Türkiye AB''ye girmeyecek. Çünkü Avrupalılar Türkiye''yi istemiyorlar. Türkiye''yi AB dışında tutabilmek için ellerinden geleni yapacaklar. Dinî, kültürel, tarihsel açıdan Türkiye''nin Avrupa''nın bir parçası olduğu söylenemez. Türkiye''nin üyeliği Avrupa''da daha çok bölünmelere yol açar.''" (Milliyet, 28.12.2008).

Bu fikirlerin Türkiye''de ve dünyada kurulu düzene sahip çıkanları tarafından beğenilmeyeceği açıktır. Ne var ki "uygarlıların kavgası" adını verdiğimiz benzer düşünceleri biz Huntington''dan 16 yıl önce (1977) Yeni Devir''deki bir yazımızda vurgulamıştık. İki Dünya adını taşıyan kitabımıza da aldığımız o yazıda şunları söylüyorduk:

Dünya tarihinde iki türlü uygarlık oluşmuştur. Biri, vahiy yoluyla gelen mutlak hakikat uygarlığı, öteki, insan aklına dayalı nisbî uygarlık(lar). Bu ikincisi, zaman ve mekân bakımından çeşitlilik göstermesine rağmen, mutlak hakikat uygarlığı karşısında belirttiği durum ve özellik bakımından bir tek uygarlık olarak mütalâa edilmelidir.

Hakikat uygarlığı, insanın yaratılmasıyla birlikte kendine vahyedilen mutlak doğrular, mutlak prensipler üzerinde, tek ve değişmez bir eğilim üzerinde yürüyüp gelişmiş ve Son Peygamberle doruğuna ulaşmıştır. Nisbî uygarlıklarsa çeşitli dışlaşma biçimleri göstermiştir. Nisbî uygarlıklar birbirinin –ve aynı zamanda hakikat uygarlığının- amansız kurtları olarak birbirleriyle ilgisiz istikametlerde üreyip dururken, hakikat uygarlığı bir çağdan ötekine birbirini tamamlayıcı ve şeriatın ekmel noktaya gelmesine yol açıcı, tek ve değişmez bir istikamette gelişmiştir.

Bugün dünyada hakikat uygarlığının devlet düzeni halinde pratik olarak yaşandığı hiçbir ülke kalmamıştır. Nisbî uygarlığın en azmanı olarak duran Batı uygarlığı ise kendi içinde ve dışında sürekli bir kavga içindedir. Nisbî uygarlık, hatırlanmakta ihmal edilmemesi gereken yapısal bir zaafı da bünyesinde taşımaktadır. Bu zaaf, onun mutlak olarak muvakkat olması gerçeğidir.

Hakikat uygarlığı ise bir devlet düzeni olarak pratik alandan zaman zaman çekilmiş olsa da, tarih boyunca fert olarak onu yaşayan insanlardan hiçbir zaman büsbütün yoksun kalmamıştır. Ama nisbî uygarlık bir kere çöktü mü, artık dirilmesiz olarak yıkılıp gitmiş olur. Dünyanın belki en uzun nisbî uygarlıklarından Çin''inki bile artık tarihin anıları arasındadır. Yunan, Roma.. hiçbir diriliş ümidi kalmadan batıp gitmiştir.