Avam-havass üzerine geçici bir mizan denemesi

Entelektüel seçkinciliğin elbette ki büyük sakıncaları vardır. Ama bu sakıncaları ortadan kaldırmak adına geliştirilen ve bir noktaya kadar haklı görülebilecek olan anti-entelektüalizm de kendi içinde çok sorunludur.

Derin sebepler üzerinden düşünmeyi esas alan 19.Yüzyıl''ın iddialı düşünce yapıları insanlık üzerinde büyük bir bıkkınlık yarattı. Bu bıkkınlık, meşruluğunu “entelektüel günahları” soruşturmaktan alan bir filistinizm olarak açığa çıktı. Entelektüel yapılar, büyük kültür endüstrilerinin de desteğini almış geç modern kültürlerlenmelerin baskısına mâruz kaldı; ya tuhaf bir şekilde dönüştü; ya da dayanamadı, çöktü.

Artık herkes rahatlamış durumda. Oysa bütün dünyada 21.Yüzyıl''ın en esaslı sorunlarından birisi olarak avamîleşme, filistinizm sârileşiyor. Bu olguyu kültür bölünmeleri ya da kavgalarına malzeme kılmayıp, namusluca görmek gerekiyor. Bunu söyleyenler seçkincilik yapmakla, hatta pro-faşist olmakla suçlanıyor. Oysa bunu söylemek ve bununla mücâdele etmek muhtemel faşizmleri engellemek içindir. Unutmayalım, faşizm herkesin filistinizmden payını aldığı, toplumsalın kültürel anlamda alabildiğini düzleştiği bir yerde ürer. Tarihsel olarak seçkinleri temâyüz ettiren süreçlere itirâz edebiliriz. Meselâ Türkiye''de olduğu üzere, devletin seçkinlerini yanaşma ağı üzerinden temâyüz ettirmesine itîrâz etmek anlamlıdır. Ama bu seçkinliğe; hele hele entelektüel seçkinliğe toptan itîrâz ve avâmî vasatlarda kaynaşmış, eşitlenmiş bir kütle olma arzusuna karine oluşturmaz; oluşturmamalıdır da. Modern kurucu süreçlerimizde “sınıf-ı güzide” idealinden bahseden Ahmed Ağaoğlu ve sınıfsal ayrışmaların dinamizminden dem vuran Yusuf Akçura''nın hilâfına; Ziya Gökalp''in çok da isabetli olduğunu düşünmediğim bu bakışı resmî kabul gördü. Ne tuhaftır ki bunun ardındaki sâikler ma''alesef Mao''nun kültür devrimindeki sâikleriyle de akraba çıkabiliyor.

Kanaatimce, özellikle eğitim ve öğretimin yapılandırılması odağında bugün yapılması gereken, seçkinleşmeyi yeniden meşru bir toplumsal amaç olarak ayağa kaldırabilmektir. Bunun için seçkinci kibirlenmeler ve horlamalarla, ona tepki olarak gelen avam güzellemelerinin bildik sarkaçlanmasından kurtulmak gerekiyor. İkinci olarak seçkinleşmeyi rekabetçilikten ayrıştırmak son derecede önemli. Bu ülkede yaşayan insanların birbirlerine kırdırılmadan seçkinleşme tecrübesi yaşamasını sağlamak gerekiyor. Üçüncü olarak seçkinleşme kaçınılmaz olarak altimetrik bir kurgudur. Bu altimetrik yapıda, diğerlerini incitmemeye özen göstererek kafa emeğini yeniden merkezi bir değer olarak ayağa kaldırılması son derecede önemlidir. Dördüncü olarak seçkinleşmenin demokratik teâmüllerle meşruluğunun sağlanması yani; temsil süreçleriyle seçkinleşmeyi buluşturmak kritik bir başarıdır. Temsil, Giovanni Sartori''nin de yazmış olduğu üzere tek katmanlı ve bire-bir yansıtma ilişkisi değildir. Temsilci sâdece temsil ettiğini değil, temsilin geçerli olduğu süreçleri ve konumları da temsil eder. Temsil süreçlerinin tek katlı yorumudur filistinizm. İlk bakışta bir hoşluk sağlasa da bir süre sonra çekilmez olur.

Modernleşme tarihi bu ülkedeki tarihsel bir birikimin ürünü olan vasıfların erimesine; ihmal görmesine; nihayet bilinçli bir şekilde yok edilmesine yol açtı. Bugün elimizde kalan eserlerden, izlerden yola çıkarak bu vasıfların farkına varıyoruz. Osmanlı İmparatorluğu bir medeniyetti. Medeniyet kurmak, komplekslerden arınmayı ve seçkinleşme süreçlerini önce olağanlaştırmayı; daha sonra da kurumsallaştırabilmeyi gerektiriyor. Bu avâmî (plebyen) olanla ehl-i havass(patrisyen) olan arasında bir denge tutturmaktır. Devşirme süreçleri bu denge sürdüğü sürece başarılabilir. Denge bozulduğunda iki dünyanın çatışması kaçınılmaz olur. Modernleşme ister havass''a avâmı ; isterse avâma havass''ı düşman kılarak olsun, dengeyi bozdu. Bu denge hâlâ kurulabilmiş değil.