Sosyoloji ile ilgilenir misiniz?

Türkiye''de cehalet diz boyu ise bunun sebebi bilimsel araştırma azlığı ya da yetersizliği değil kesinlikle; kendilerini aydın diye tanımlayanların kulaklarını tıkayıp gözlerini kapamaları.

Bu kadar keşmekeş içerisinde siz ne yapıyorsunuz bilemem tabii, ama benim kafa dinlemek için emin, emin olduğu kadar da öğretici ve kendimi zenginleştirici bir sığınağım var: Kitap… Çevremde gördüklerim, işittiklerim beni ne zaman rahatsız etse, odama kapanıp kitaplarımı açıyorum. Bir kitap değil aynı zamanda birkaç kitap birden okuduğum için, biri beni hayal kırıklığına uğratsa bile bir başka kitap vaat ettiğini yerine getiriyor…

Şu son zamanlarda tartışılan din-siyaset ilişkileri, demokrasi, lâiklik gibi kavramlar, hatta İslâm adına hareket ettiğini, konuştuğunu söyleyenlerin ağızlarından çıkanlar temel konulardaki bilgi eksikliğini çıplak bir biçimde dışarıya vuruyor. Gecenin bir yarısından sonra, bir kanalda karşıma çıkan programcının, karşısına oturttuğu ilâhiyatçının ağzından çıkan her sözden sonra hayret nidaları kopardığını işitince kanaatim bir daha pekişti: Ençok konuştuğumuz konularda câhiliz biz...

Bugün İslâm''ı anlamada karşılaştığımız sorunların çoğu hadis ile ilgili. Hadisi nasıl anlayacak, geleneğin bize ulaştırdığı metinleri nasıl değerlendireceğiz? Ankara İlahiyat Fakültesi doçentlerinden Hayri Kırbaşoğlu yeni çıkan "İslâm düşüncesinde Hadis Metodolojisi" kitabında işte bunu yapıyor. (Ankara Okulu Yayınları, Tel./Faks: (0312) 341 06 90). Elbette bilimsel ağırlığı fazla bir eser bu, ilk başlayanlar için bir el kitabı değil; ancak kafasında ciddi sorular bulunan meraklılar için vazgeçilmez bir başvuru kaynağı. Bu arada, İslâm dünyasının her tarafında hadis üzerine sorulmuş sorulara verilen cevapları da sayfalarında sergiliyor. Ülkemizdeki ilâhiyat araştırmalarının kaydettiği düzeyi gösteren koltuk kabartıcı bir kitap bu.

İslâm''ı sosyolojik açıdan inceleyen, İslâmî cemaatleşme, İslâmî hareketler gibi kavramlara ışık tutan o kadar bilimsel araştırma yayımlandı ki şu son zamanlarda, ünlü-ünsüz yorumcuların ağzından çıkan anlamsız sözleri duyunca bu yüzden çok şaşırıyorum. Türkiye''de cehalet diz boyu ise bunun sebebi bilimsel araştırma azlığı ya da yetersizliği değil kesinlikle; kendilerini aydın diye tanımlayanların kulaklarını tıkayıp gözlerini kapamaları.

Dr. Alev Erkilet Başar''ın yıllarını aldığı belli olan "Ortadoğu''da Modernleşme ve İslâmî Hareketler" kitabı sözgelimi (Yöneliş Yayınları, Tel.: (0212) 524 07 76; Faks: (0212) 523 58 87). Konunun önce bilimsel çerçevesini çiziyor Dr. Başer, sonra da kurduğu teorik modeli Türkiye, Mısr ve İran ekseninde sorguluyor. Türkiye''den marjinal sayılabilecek bir gruplaşmayı ve o gruptan sonraları uzaklaşmış bir yazarı örnek olay olarak inceliyor; bu ilk bakışta eserin zaafı gibi dursa da, kitabın sayfalarına gömüldüğünüzde yazarın bunu neden yaptığını anlayabiliyorsunuz. Ele alınan üç örnek ülkedeki paralelliklerden çok farklılıklar kendilerini dışa vuruyor…

Bir başka bayan İslâm araştırmacısı sosyolog Dr. Hüsniye Canbay Tatar, Türkiye''de yükselen İslâmî dalgayı tanımlamak için yıllardır kullanılan, ama genellikle el yordamıyla elde edilmiş tespitlere dayalı şehirleşme ve cemaatleşme olgusunu ayrıntılarıyla işliyor yeni çıkan "Nuh''un Gemisindekiler: Şehirleşme ve Dinî Cemaatleşme" adlı kitabında (Turan Yayıncılık, Tel.: (0216) 333 22 98). Din denilen gerçekliğin bireyden topluma evrildiği yerde devreye giriyor cemaatler ve kendilerini şehirleşme serüveni sırasında belli ediyorlar. Cemaatlerin bireyleri etkilediğini biliyoruz, ancak bu etkileme topluma nasıl yansıyor bilgimiz yok. Dr. Tatar, bu kitabında bize sadece teoriyi sunmuyor, ele aldığı konuyu Malatya''daki cemaatleşme gerçeğiyle test de ediyor.

Küreselleşme, modernleşme, değişim gibi her gün kullanıp tükettiğimiz kavramlar din olgusuyla birlikte düşünüldüklerinde bugün karşı karşıya bulunduğumuz sorunun ne kadar çetrefil olduğunun ipuçları da alınıyor. Din ne de olsa belli bir coğrafya ve belli bir insan tipiyle irtibatlı bir gelenek. Oysa, günümüzde, etkisini hepimizin üzerinde hissettiriyor; modernleştikçe dindarlaşıyor, küreselleşme bile bu süreci olumlu etkiliyor. Böyle bir durumda sosyolojinin babalarının din konusunda kullandıkları kavramlar üzerinde yeniden düşünmemiz gerekiyor. Batı''da bunu yapan çok da, biz de var mı? Benim iddiamı biliyorsunuz: "Bizde de çok…" Selçuk Üniversitesi''nde sosyoloji dersleri veren Dr. Yasin Aktay''ın "Türk Dininin Sosyolojik İmkânı" (İletişim Yayınları, Tel.: (0212) 516 22 60; Faks: (0212) 516 12 58) adlı eseri tam da bunu yapıyor işte. Bir şeyi daha yapıyor: ''Türk İslâmı'' veya ''halk İslâmı'' denilen arayışlarla resmî bakış arasında irtibat kuruyor…

Dr. Mehmet Akgül''ün yazdığı "Türk Modernleşmesi ve Din" de benzer bir çalışma (Çizgi Yayınları, Tel.: (0332) 353 10 22). Kalkış noktası yine sosyoloji bu eserin de, ancak batılılaşma ve modernleşme gibi kavramlar etrafında dolaştığı için yakın tarihimizde gezinme fırsatı da sağlıyor. Değişim zorlamalarına duyulan tepki kadar, kendi içinde değişimin motivasyonunu da taşıyan insanlar topluluğu olarak karşımıza çıkıyor Türk toplumu. Osmanlı''nın son dönemi ile Cumhuriyet''in ilk yıllarında yapılan tartışmalar günümüzdeki eğilimlere de ışık tutuyor...

Bu kitapları henüz gözden geçirip okumadıysanız tartışmalarda işiniz zor demektir. Tabii bunu önemsiyorsanız.