Futurizm... Tabiiliğin ölümü

Futurizm, aslında çok teknik ve ancak müzikologların girip üzerinde çalışabilecekleri bir alan. Normal bir müzik dinleyicisi için çok önemli olmayabilir. Ama meraklı bazı müzik dinleyicileri, futurizm hakkında detaylı bilgiler edinmeye çalışabilir. Dinledikleri müziğin anlamını bilmek, hangi tarihsel dönemi yansıttığını, hatta bestecisinin hayatının hangi dönemine ait olduğunu öğrenmek, iyi bir müzik dinleyicisinin zaten yapageldiği bir şeydir.

Müzikte futurizm, yani gelecekçilik, Avrupa müzik kültürü açısından bence çok önemli bir dönüm noktasıdır. Gerçi Avrupa, Aydınlanma ile birlikte hemen her alanda ciddî bir değişim ve dönüşüm yaşadı. Daha ileriki yıllarda, yirminci yüzyılın başlarında ortaya çıkan "futurist akım", Aydınlanma sonrası, ama Aydınlanma''nın temel felsefesinden pek de kopuk olmayan bir akım olarak belirmiştir. "İç âlem"in değil, "görünen âlem"in aktarımıdır adeta. İnsanın kendi ürettiği kirliliğin sanata yansıtılmasıdır. Geçen haftaki yazımda da belirttiğim gibi futurist sanatçılar, geçmişin öldüğünü, artık geleceğin kurgulanması gerektiğini ifade etmekte, geçmişe ve geleneksel değerlere bir sünger çekmeyi hedeflemektedir. Ama sünger çekilmek istenen "geçmişe ve geleneğe ait" müzikte, hiç değilse bir tabiilik vardır. Müzik, zaten tabiiliktir. Tabii duyguların ifadesidir. Futurizm ise, tabii duyguların değil, teknolojik gürültünün müzik diliyle ifadesidir sadece. Tabiiliğin de ölümüdür. Belki biraz aşırıya kaçmış olacağım ama, futurizm tektaraflı bakış açısına hizmet edebilecek, biraz da politize olmaya elverişli bir tarzdır. Meselâ, "gelecekçi şiirin öncülerinden" kabul edilen Sovyet şair Mayakovski''ye göre şiir, lirizm ve estetik gibi, burjuva sınıfının önyargılı değerlerinden sıyrılmalıdır... fabrika ve maden işçilerinin, sıradan halkın, çalışan, mekanik insanın şiiri yazılmalıdır. Bu, sadece şiirin değil başta müzik olmak üzere diğer sanat dallarının da konusu olur. Meselâ Rus besteci Alexander Mossolof, "Fabrika" isimli bale eserinde böyle yapar. Amerikalı besteci George Antheil "Mekanik Bale" adlı eserinde uçak pervaneleri kullanır.

Kuşkusuz besteci, eserlerinde kendisini çevreleyen dış dünyayı ve bu dış dünyanın kendisini nasıl etkilediği anlatmaktadır. Eserlere bakarak, yine de insanlığın geçirdiği evreleri anlayabilmek mümkündür. Tabiilik, galiba teknolojinin insan hayatını iyice kuşatmasıyla birlikte önemli ölçüde uzaklaştı. Futurizm, insanoğlunun kaybettiği en önemli değer -geleneksel değer- olan tabiiliğin yerini almaya çoktan başladı. Oysa -tabiiliğini en fazla koruyabilen insan olarak- sanatçı, bu sun''iliğe karşı herkesten daha fazla direnebilmeliydi... zamanın elinde değişen, kolayca dönüşebilen bir nesne olmaktan kendisini koruyabilmeliydi.

Futurizm, yukarıda da ifade etmeye çalıştığım gibi tabiiliğin ölümüdür... yüreği durmuş ve mekanik bir varlığa dönüşmüş olan insanın, tabiatla çatışmasıdır.