Toplum siyasete taşınırken

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden başlayarak, tek partili ve çok partili modern Türkiye Cumhuriyeti'ne uzanan siyasal süreçte, “merkezi” siyasal değerler, daima toplumsal merkezi değerlere baskın çıkmıştır. Siyaseti tepeden dizayn etmeye alışmış merkeziyetçi/vesayetçi güçler, özellikle çok partili siyasal yaşama geçildikten bu yana, “sandık demokrasisi” sayesinde, adeta “toplumsal demokrasiyi” felce uğratmışlardır. Türk siyasal kültürünün bir uzantısı sayılabilecek farklı siyasal yelpazeyi (sağ, sol, milliyetçi ya da İslamcı) dolduran her siyasal parti, kendilerinin “merkez”de oldukları iddiasıyla seçmenlerinin karşısına çıkmış ve merkezi bürokratik-siyasal değerlerle buluşarak, toplumu üstten şekillendirmek istemiştir.

Her seçim sürecinde siyaset desinatörleri, seçimlerden istedikleri sonucu almak ve iç ve dış koşulların “ince” ayarlamalarına kendisini adapte edebilecek farklı bir siyasal parti(ler) eliyle, devletin merkezi değerlerini yeniden üretmek için siyasetin her türlü dolambaçlı yollarını kullanmaktan çekinmemişlerdir. Aslına bakılırsa Osmanlı'dan modern Türkiye'ye evrilen siyasal tarihin derin sosyolojik alt katmanlarında varlığını latent (gizil) bir unsur olarak sürdüregelen derin çatlaklar (tarihsel söylem, din, laiklik, etnisite sorunları gibi) kimi önemli dönüm noktalarında açığa çıkmışsa da, ya kendini homojen toplum yaratmaya adamış siyasal/askeri elitlerin topluma tepeden “ince ayar” verme politikalarıyla bastırılmış ya da devletin ve milletin bölünmez bütünlüğü adına görmezlikten gelinmiştir.

Aslına bakılırsa bu süreçte, tüm toplum kesimleri ile birlikte büyük bir dönüşüm geçiren Türkiye'de uzun yıllardır var olagelen “derin” iç politik sorunlar, öncekilerinden daha keskin yaşanmıştır. Böyle olması da normaldir. Çünkü Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan Türk modernleşmesi sürecinde, Cumhuriyet elitlerinin keskin laiklik anlayışı ve farklı kimlikleri özgür, eşit ve hoşgörü ortamında yaşatma iradesini beceremeyen bütünlükçü/dar milliyetçi perspektifin dolduramadığı boşluktan içeri giren “çevre”nin sembolik dağarcığında bir kimlik kodu işlevi gören değerleri (din ve farklı kimlikler), modernleşme ve yukarıda sözü edilen gelişmelerin de etkisiyle “siyasal İslam” anlayışından daha rafine bir tür “toplumsal-kültürel Müslümanlık” yönünde büyük bir dönüşüm yaşamaya, adeta siyasal merkezi değerleri belirlemeye başlamıştır. Toplum ve değerlerinin böylesi değişimini anlamlandıramayan ve hala statükonun devam ettirilmesinden yana olan “Cumhuriyetçi-devletçi” güçler, vatansever milliyetçilikten içe kapanmacı “ulusalcılık”a savrularak, siyasal merkezi değerleri yaşatmak uğruna her türden ince ve kaba yöntemlere başvurmuştur.

Ne var ki, Türkiye, 22 Temmuz seçimleri öncesinde de benzer bir siyasal inşa hareketi ile kuşatılmış olmasına ve oligarşik cumhuriyetçi güçlerin, “Sarıkız” ve “Ayışığı” kod adlı başarısız darbe planlarından başlayarak, 27 Nisan e-muhtırası ile Anayasa Mahkemesi'nin 367 konusunda verdiği “siyasal” içerikli kararına varıncaya dek, önce “Cumhuriyet ve laiklik elden gidiyor” kaygısıyla sahneye sürülen kitlesel eylemler ve ardından yıllardır Türk toplumunun en hassas konusu olan artan terör eylemlerinin getirilerinden, siyasal sonuç üretilmek istenmişse de, “toplumsal merkez”e dayalı siyaset üreten AKP seçimlerden başarı ile çıkmıştır. İçe kapanmacı ulusalcı anlayışta uzlaşan CHP ile MHP'den ilkinin, özellikle “rejim\laiklik” vurgusuna ve ikincisinin de özellikle “ötekileştirici” milliyetçi çağrısına rağmen, bilinçlenen Türk toplumu, görüntüde yaşanan gelişmelerin heyecanına kapılarak ne İslamcı-laik ne de Türk-Kürt türünden ikilemli çatışmaların içine çekilebilmiştir.

Ayrıca, siyasetin merkezine toplumsal/çevresel değerlerin yerleşmesine devamlı karşı çıkagelen siyaset dizayncıları, Anayasa Mahkemesi'nin “siyasal” kararıyla Abdullah Gül'ü Cumhurbaşkanı seçtiremeyen AK Parti'nin yükselen trendi karşısında, bu kez de, 22 Temmuz seçimleri sonrası teşekkül edecek Meclis'in bileşimini, özellikle “onayladıkları” Cumhurbaşkanı'nı seçtirebilecek partilerden oluşturmanın gayreti içine girmişlerdir. Bunun için “ulusalcılık” temelinde büyük bir uzlaşı ortaya koyan birbirinden farklı siyasal geleneğe sahip siyasal partiler (CHP, MHP, Genç Parti ve Saadet Partisi) “koalisyonu”nu kullanan oligarşik Cumhuriyetçi güçler, AK Parti'nin, “siyasal merkez” tarafından onaylanmayan Cumhurbaşkanı seçebilecek Meclis çoğunluğunu (367 sayısına) ele geçirmesinin önüne geçebilmek için, Kuzey Irak sınır ötesi operasyonuna direndiği iddiasıyla AK Parti'yi teröre prim vermekle suçlayan iddialardan, AK Parti'yi DTP'li bağımsızlarla Meclis'te işbirliği içinde olacakmış türünden suçlamalara kadar uzanan her türlü “ince ayar” politikalarını devreye sokmuş olmalarına rağmen, Türk modernleşme sürecinin doğal bir uzantısı olan toplumsal değişimin gittiği yönü oldukça iyi okuyan ve “muhafazakar 'sosyal' demokrasi” söylemi ile CHP, DYP-ANAP ya da cilalanarak Mehmet Ağar'ın elinde yeşertilmeye çalışılan DP gibi “merkez sol” ve “merkez sağ” partilerin, artık anakronikleşmiş “siyasal merkez” tutumlarını “gelişen toplumsal merkez” lehine işlevsiz hale getiren AK Parti, 22 Temmuz seçimlerinden de tek başına iktidar olarak çıkmıştır.

22 Temmuz seçim sonuçları göz önüne alındığında, halkın değerlerine yaslanan AK Parti'nin, CHP'nin iddia ettiği gibi Cumhuriyet'in temel nitelikleri konusunda bir sorununun olmadığı ve MHP'nin iddia ettiği gibi de terör konusunda uyguladığı politikanın isabetli olduğu ortaya çıkmıştır. Ne CHP'nin rejim ve laiklik üzerinden yaptığı politika, ne de MHP ile DTP'nin birbirlerini besleyen dar milliyetçi söylemleri, Türk toplumunda bir karşılık bulmuştur. AK Parti'nin, CHP, MHP ve DTP'nin en güçlü olduğu seçim çevrelerinde her üç partiyi aşan büyük başarı göstermesi, rejim\laiklik, “kanlı urgan” ve “eyalet” ya da terör üzerinden yapılan siyasetlerin başarısız olduğunun bir göstergesi olsa gerektir.

Öte yandan “toplumsal merkez”e yaslanan “muhafazakar demokrasi” söylemi ile seçimlerden güçlenerek çıkan AK Parti'nin başarısı, Türk siyasetinde yeni bir değişimin kapısını da aralamıştır. Şöyle ki, kendi tarihsel varoluşuna “otoriter” CHP karşıtlığına karşı “hürriyetçi” temelde meşruiyet kazandıran ve bu haliyle “1946 ruhu”nun devamı olduğunu her fırsatta iddia eden “merkez sağ”ın partileri ANAP ve DYP, Abdullah Gül'ün Cumhurbaşkanlığı seçiminde tercihlerini demokrasiden yana yapmamakla zaten doğumu muvazaalı olan “1946 ruhu”nu zedelemişlerdi. Mehmet Ağar'ın elinde “makyajlanarak” seçime giren DP'nin “ağır” yenilgisi de göstermiştir ki, Türkiye'de siyasal merkezi değerleri üreten “merkez sağ” anlayışı ve “1946 ruhu” hepten çökmüştür. Bu da, Türkiye'de siyasetin, artık içeriğini devletin dokunulmaz, “kutsal” merkezi değerlerinin yön verdiği “siyasal merkez”i sağ-sol anlayışları yerine, içeriğini farklı kimliklerin birbirleri ile etkileşimlerinin ve bir arada yaşama iradelerinin şekillendirdiği “diyalojik demokrasi” temelli “toplumsal merkez”e doğru salındığını göstermektedir.

AK Parti'nin “toplumsal mutabakata” dayalı seçim zaferi de göstermiştir ki, Türkiye'de vesayete dayalı siyasal dizayn hareketi bir kez daha ters tepmiş ve AK Parti eliyle “toplumsal merkezi değerler” siyasetin merkezine yerleşmeye başlamıştır. Bir “çevre” hareketi olarak nitelendirilebilecek AK Parti'nin bu süreçte oynayacağı rol çok önemli olsa gerektir. AK Parti, “çevre”nin her türden farklı kimliğe dayalı toplumsal değerlerini, “siyasal merkez”i dönüştürmede katalizör rolü oynadığı müddetçe, gerçekten bir “merkez” partisi olabilecektir. Başka bir deyişle AK Parti'ye, söyleminde vurguladığı “gelişen-değişen toplumsal merkezi” değerleri, statükocu ve ulusalcı “merkezi değerler” aleyhine genişletmek sorumluluğu düşmektedir.

Ancak, iktidara geldiği ilk yılların aksine, son bir buçuk yıllık uygulamaları (Kasım 2006 parti kurultayında “tek adam”lığa salınan tüzük değişikliği, Şemdinli olayındaki tutumu, AB perspektifindeki yavaşlama, Tayyip Erdoğan'ın kendine “muti” olmayan ya da sistem nezdinde “sakıncalı” varsayılan mevcut milletvekillerinde yaptığı tırpanlama, partinin üçlü ya da dörtlü liderler ve anlayışlar dengesinden tek adamlı ve tek tip bakış açısına doğru hızla evrilmesi gibi etmenler), AK Parti'nin de, “siyasal merkezi” değerleri, “toplumsal merkezi değerler” ve farklı kimliklerin etkileşimsel ilişkiselliklerini kabullenecek bir “diyalojik demokrasi” temelinde dönüştürmede etkisiz kalabileceğinin işaretleri olarak görülebilir.

Bu süreçte, “siyasal merkez”in kurgulayıcı, ulusalcı ve statükocu anlayışı karşısında, halka güvenen, dışa açılımcı ve “toplumsal merkez”e dayalı değişimci siyaseti devreye sokan AK Parti'ye ve genel başkanına büyük sorumluluk düşmektedir. 22 Temmuz seçimlerinden güçlenerek çıkan AK Parti iktidarı, aynen 1954 seçimlerinden güçlenerek çıkan eski DP iktidarının yaptığı gibi, Türk sağının temel patolojilerinden birisi olan Rousseau'cu “milli irade” söyleminin baskın tuzağından kurtulamayarak, farklı toplumsal değer ve kimlikleri görmezlikten gelen “otoriter” bir yönelim içine girerse, değişimci “toplumsal merkezi değerleri”, statükocu “siyasal merkez”le buluşturmak şöyle dursun, postmodern çoğulluğun farklı kimlikler ekseninde yaşanmaya başladığı günümüz Türkiyesi'nde, varolan farklılıkları kabullenen “etkileşimsel demokrasi kültürü” içinde yaşatması zorlaşacaktır. Yapılan son müdahalelerle “tek adam”lığa doğru hızla salınan AK Parti'nin, kendi varoluşuna hayatiyet kazandıran bazı toplumsal kesimlerin hak ve özgürlükleri konusunda (başörtüsü sorunu gibi), nasıl olsa bu kesimler çantada keklik yaklaşımı içinde olması ve kimi çok önemli meselelerde (terörle mücadelenin yöntemi, AB, dış politika, demokratikleşme, hak ve özgürlüklerin genişletilmesi) tavrını, “siyasal merkez” yanında koyması, demokratik Cumhuriyet'in toplumsal merkezini, oligarşik Cumhuriyet'in siyasal merkezi karşısında güçsüz bırakmakla kalmayacak, tarihsel süreçte görüldüğü gibi toplum, yine vesayetçi siyasetin “akıl oyun”larının figüranı olmaktan kurtulamayacaktır.

* Kafkas Üniversitesi Öğretim Üyesi