Türkiye'nin küresel ekonomik krize karşı sigortası hükümet

Amerika'da dar gelirli ailelerin konut kredilerini geri ödemekte yaşadıkları sorunlar, piyasalarda oluşan güvensizlik, panik ve oluşan kriz dünyayı olduğu gibi Türkiye'yi de derinden sarsıyor, hatta Türkiye kimi ekonomistlere göre Amerika'daki yüksek riskli konut kredilerinin (subprime mortgage) en çok mağdur ettiği ülke. Büyük çelişki ise, Amerika'daki konut kredilerinin riskinin dünyaya yayılması ve riskin paylaşılması bizleri daha güvenli bir duruma değil, aksine daha belirsiz ve istikrarsız bir sürece sürüklüyor olması. Kimi analizlerde çözümün bir banka reklamında olduğu gibi “küresel düşünüp yerel davranmak olduğu belirtiliyor”, ancak günümüzde “yerel”in ne olduğu, hangi ekonomik aktörleri ihtiva ettiği, hangi ekonomik araçlara ve kapasiteye sahip olduğu konusunda ciddi belirsizlikler var. Yaşanan finansal panik ve çalkantılar bağlamında yerelin ne olduğunu anlamaya çalışmak, finansal sistemle reel ekonomi arasındaki bağlantıyı yerel aktörler, süreçler ve mekanizmalar üzerinden kurmaya çalışmanın son derece önemli olduğunu düşünüyorum.

Küreselleşme kelimesi nerdeyse son yaşanan finansal dalgalanmaları yorumlayan, çözümlemeye çalışan hemen her analizde kendini gösteriyor. Evet, dünya ekonomisi özellikle son 25 senede adeta “sanal” bir kimliğe bürünmüş durumda. İngiliz siyaset bilimci Susan Strange bu sanallığı, finansal piyasaların küresel anlamda derinden bütünleşmesini, yaşanan dalgalanmaları, “casino (kumarhane) kapitalizmi” olarak adlandırıyor. Öyle ki, 60 yaşındaki Japon ev kadını döviz ve para piyasalarında yaptığı işlemlerle (carry trade) Türkiye gibi faiz oranının yüksek olduğu ülkelerde parasını hazine bonosuna yatırıp milyonlarca dolar kazanabiliyor. Tokyolu bayan, Yukiko İkebe, esasında yalnız değil. Kendisi gibi pekçok Japon ev kadını ve emekli aynı yoldan dünya piyasalarında yatırımcı oluyorlar. Türkiye için hayati olan ise, bu yatırımcıların paralarını çekmeleri halinde yaşanan panik sonucu sistem içinde yaşanan çalkantılar, saniyeler içinde “uçan” milyarlarca dolarlar, krizler...

Kısaca bir yanda Amerika'da ev kredilerini ödemekte zorlanan ailelerin piyasayı dalgalandırmaları, diğer yanda Japon ev kadınlarının bu durumdan nemalanmaları ve piyasa koşulları dahilinde büyük kazançlar elde etmeleri adeta dev bir gazinoya benzeyen küresel finansal sistemde belirsizliğin önceleri tahayyül bile edilemeyen yeni aktörlerden, mekanizmalardan kaynaklanabileceğini gösteriyor. Küresel finansal rüzgarlar belirsizliği her yönden estirebiliyor, farklı aktörleri yörüngesine dahil ediyor. Reel ekonomiye, sokaktaki insana ve genel olarak toplumsal dokuya nasıl ve hangi kanallarla, mekanizmalarla etki edebileceği şu an için büyük bir soru işareti. Finansal piyasalar ve reel ekonomi arasındaki etkileşimi anlamaya çalışmak aynı zamanda toplumsal önceliklerle piyasa temelli çıkarların derinden çatıştığı günümüz “küresel gazinosunda” istikrarın ve meşruluğun nasıl sağlandığını anlamak açısından da büyük önem taşıyor.

Bu noktada Times gazetesi ekonomistlerinden Gerard Baker'ın gözlemlerine dikkat çekmek gerekiyor. Baker'a göre finansal sistemde yaşanan çalkantıların kaçınılmaz olarak reel ekonomiyi olumsuz yönde etkileyeceğine dair tarihsel gerekçeler, nedensellikler henüz yok. Son 25 senede yaşanan finansal panik sayısı, ekonomik kriz sayısından çok daha fazla. Baker, 1987 Ekim, 1998 Ağustos ve 11 Eylül 2001 sonrası dönemlerinde yaşanan finansal panikleri analiz ediyor ve reel ekonomiye etkilerinin gayet sınırlı kaldığını gözler önüne seriyor. Bu analiz elbette finansal piyasalar ve reel ekonomi arasında bir bağlantı olmadığı anlamına gelmiyor. Bugünü anlamak ve yarın için dersler çıkarabilmek için kritik olan finansal panikler ve reel sektör arasında bire bir bir bağlantıdan ziyade, merkez bankaları, özel bankalar ve diğer finansal kurumlar uluslararası finansal sistemin adeta atar damarları durumunda olduğunu hatırlamak. Ve tabii ki bu damarlarda yaşanabilecek tıkanmaların, krizlerin verilen kurumsal tepkileri, düzeltme mekanizmalarının kriz sonrası dönemdeki reel etkileri belirlediğini unutmamak gerekiyor.

Dünya ekonomisinde yaşanan dalgalanmalar karşısında artık ulusal ve bölgesel ekonomilerin piyasayı “disipline” edebilecek ve krizleri yaşanmadan, yayılmadan önleyebilecek mekanizmaları yok. Ancak, yaşanan dalgalanmalara merkez bankalarının ve diğer ulus-devlet kurumlarının nasıl tepki verdikleri, kriz sonrası dönemi nasıl yönetmeye, idare etmeye çalıştıkları krizin boyutunu ve yaratacağı reel tahribatı da yakından ilgilendiriyor. Örneğin, IMF'de başkanlık görevini yürüten Rodrigo Rato son dönemde yaşananlar sonucunda küresel büyüme hedefinin yüzde 5,2'den, yüzde 5'e çekileceğini belirtiyor ve temel iktisadi göstergelerin olumlu olduğu bir dönemde risklerin artmasının ciddi bir sorun çıkarmayacağı görüşünde. İşin daha da ilginç noktası ise IMF, Amerikan Merkez Bankası (FED) ve Avrupa Merkez Bankası başta olmak üzere genel olarak merkez bankalarının finans piyasalarında yaşanan dalgalanmalara karşı piyasaya yüz milyonlarca dolar enjekte etmelerini son derece olumlu karşıladı.

Bu durumu özellikle 2001 krizi sonrasında IMF-Türkiye ilişkileri bağlamında düşündüğümüzde şaşırtıcı bir çelişkiyle karşılaşıyoruz. Hatırlanacağı gibi 2001 krizi sonrasında IMF, Merkez Bankası'nın piyasaya müdahalesini engellemiş, likidite krizi yaşamasına neden olmuş, Türkiye kendini faiz ve enflasyon batağında bulmuştu. Belki de bu durumu IMF'nin kendi içinde yaşadığı bir kurumsal öğrenme süreci-deneyimi olarak görmek gerekiyor. Ancak daha da çarpıcı olanı, her ne kadar yeni dönemde de IMF programının devamı söz konusu olsa da, Türkiye'nin IMF'den beklentisi artık kredi musluklarının açık olması değil, sadece denetim. Özetle, Türkiye-IMF ilişkileri bağlamında artık oyunun kuralları yavaş yavaş değişiyor. Yerelliklere daha hassas bir IMF, yerel aktörlerin hareket kabiliyetinin kilit bir rol oynadığını anlayan bir IMF yapılanıyor. Örneğin bugün yaşanan ve ileride yaşanabilecek krizlere karşı Türkiye Merkez Bankası, rahatlıkla her türlü açık piyasa araçlarını kullanarak likidite düzeyini her iki yönde de ayarlayabileceğini açıkça belirtiyor.

Sonuç olarak, finansal panikler ve çalkantılar ile reel ekonomi arasında “doğrudan” değil, dolaylı bir ilişki olduğunu görüyoruz ve bu dolaylı ilişkinin doğasını, finansal krizlerin sokaktaki vatandaşın cebine yansımasını belirleyen de işte bu küresel finansal esintilere karşı verilen “yerel” tepkiler oluyor. Kuşkusuz, yatırım bankası Merrill Lynch'teki gelişmekte olan Avrupa, Ortadoğu ve Afrika bölgesi bölüm başkanlığından AK Parti'ye katılarak Devlet Bakanı olan Mehmet Şimşek'in küresel finansal sistemin kalbinden geliyor olması, Kemal Unakıtan'ın Maliye Bakanı olarak uyguladığı sıkı bütçe disiplini ve yerini koruyan diğer bakanların son 5 senede kazandığı tecrübeye ek olarak Cumhurbaşkanlığı seçiminin demokratik bir süreçle sonuçlandırılması ve siyasi belirsizliklerin de ortadan kalkması ile Türkiye'nin olası dalgalanmalara karşı gardını aldığını söyleyebiliriz.

* Carleton Üniversitesi Araştırma Görevlisi