Aklın izafiliği ve tarihi gerçekliğin tesbiti

Bir taraftan Hz. Peygamber'in söylediği her sözün doğru olduğu ilkesini ortaya koyarken, diğer taraftan Hz. Peygamber'e atfedilen her doğru sözün gerçekte ona ait olmayabileceğini varsaymak, metin tenkidi ile ilgili şu önemli sorunlara işaret etmektedir: Peygamber'in söylediği her sözün doğru oluşunun anlamı nedir? Buradaki 'doğru'nun diğer insanlar tarafından ileri sürülen doğrulardan ayırt edilmesini sağlayacak özellikleri var mı? Doğru görünen ve isnad açısından sorun çıkarmayan bir rivayetin Hz. Peygamber'e ait olduğunu söyleyebilmek için, Hz. Peygamber'in "doğru" anlaşılması gerekmiyor mu? 19 Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyelerinden Dr. Burhanettin Tatar, "Aklın izafiliği ve tarihi gerçekliğin tesbiti sorunu" başlıklı yazısında bu sorulara cevap arıyor.

DR. BURHANETTİN TATAR

Hadis alanında ülkemizde yapılan akademik çalışmalarda yöntem sorununa gittikçe artan bir biçimde değinildiğini görmek oldukça sevindiricidir. Ancak yöntem sorunu üzerindeki tartışmalar, daha ziyade, kategorileştirme bağlamında cereyan etmektedir. Kategorileştirme terimi ile araştırmacının incelediği nesne ya da varlıkları –doğruluğu hakkında kuşku duymadığı– bir takım kategoriler altına yerleştirdiğinde, gerçekten kavrayabileceğine ilişkin varsayımı kastediyorum. Bunun nedeni ise, bizzat kategorilerin incelenen nesne ya da varlıkların genel özelliklerini (hatta özünü) yansıttığına dair inançtır. Bu anlayışın örneklerini, Hz. Peygamber'in söz ve davranışlarını nebevi/kudsî/akıl-üstü ve beşerî/kültürel/aklî gibi bir tür karşıtlık arzeden kavram ya da kategoriler altında toplayarak açıklayabileceği ümidinde olan çalışmalarda görmek mümkündür. Yine, ülkemizde Kur'an ve hadislerin yorumu bağlamında tarihsellik sorununun, daha ziyade, (tarihsel ve tarih-üstü arasını ayırma gibi) bir kategorileştirme sorunu şeklinde anlaşılıp tartışılması, sorunun gerçek boyutlarının görülmesini engellemektedir.

Hadislerin tespiti ve yorumu ile ilgili tartışmalar, kategorileştirme faaliyeti üzerinde yoğunlaştığı sürece, bizzat seçilen yöntemin ve yöntemi seçen yani onu tartışmaksızın doğru (meşru) olarak gören zihniyetin meşruluğu sorunu gölgede kalmaktadır. Bunun sonucunda, zaten anlaşılması ve yorumlanması gereken rivayet (kutsal metinler)'lerden hareketle yöntemin meşruluğunu göstermek gibi ilginç bir duruma düşülebilmektedir. Gerçekte, yukarıda kısmen değindiğimiz kavram ya da kategorilerin anlamları açık ve sabit (evrensel) midir? Yoksa onlar zaten yoruma muhtaç olan şeyler midir?

Dr. Yavuz Ünal'ın, birkaç hafta önce neşrettiği Hadisleri Tespitte Yöntem Sorunu: Akla Uygunluk-Akla Aykırılık (Samsun, Etüt Yayınevi, 1999) başlıklı çalışması, hadislerin aklî açıdan yorumlanmasına cevaz veren ilkenin ve bu faaliyeti gerçekleştirecek aklın (zihniyetin) meşruluğu sorununu kapsamlı bir biçimde ele alması açısından önem arzetmektedir. Kanaatimce bir eserin başarısı, sadece değindiği sorunlar ve getirmeye çalıştığı çözümler kadar, yeni sorunların ve çözümlerin anlaşılması için –yani geleceğe yönelik olarak– okurlarına ilham ettiği bakış açısıyla doğru orantılıdır. Diğer bir deyişle, bir eserin gerçek başarısı onun süreklilik arzedecek ilmi tartışmalar için kapı aralaması ve bu tartışmalarda daimî bir safha teşkil etmesi, köprü vazifesi görmesiyle ortaya çıkar. Eserlerin hayatı ortaya attıkları kıvılcımların yayılma oran ve sürelerine bağımlıdır. Bu kısa yazımda Dr. Ünal'ın yukarıdaki çalışmasında ortaya attığı kıvılcımı, bu çalışmada doğrudan ele alınmayan kimi sorunlara da işaret ederek kısmen yaymaya çalışacağız.

Hadis diye nitelenen rivayetlerin gerçekte Hz. Peygamber'e ait olup olmadığının nasıl tespit edileceği sorunu eskiden olduğu gibi günümüzde de hayati önem arzetmektedir. Bu alanda geliştirilen isnad tenkidi, hadislerin yalnızca tarihsel aktarılış tarzları ile ilgilendiği yani 'muhteva'yı karanlıkta bıraktığı için, herhangi bir rivayetin gerçekte hadis olup olmadığını kendi başına belirleyecek güçte değildir. Bu bağlamda, İbnü'l-Cevzî'nin, "imkânsız olan bir şeyi sika (güvenilir) râviler dahi aktarsa bir değer ifade etmez" anlamındaki görüşü önemlidir. Bu açıdan bakıldığında, "Hz. Peygamber'in söylediği her söz doğrudur" şeklinde bütün müslümanların kabul etmekte olduğu ilkenin yanı sıra "Ancak Hz. Peygamber'e atfedilen her 'doğru söz,' gerçekte ona ait olmayabilir" gibi uyarı mahiyetinde bir şerh düşmek uygun görünüyor.

Bir taraftan Hz. Peygamber'in söylediği her sözün doğru olduğu ilkesini ortaya koyarken, diğer taraftan Hz. Peygamber'e atfedilen her doğru sözün gerçekte O'na ait olmayabileceğini varsaymak, metin (muhteva) tenkidi ile ilgili şu önemli sorunlara işaret etmektedir: Hz. Peygamber'in söylediği her sözün doğru oluşunun anlamı nedir? Buradaki "doğru"nun, diğer insanlar tarafından ileri sürülen doğrulardan ayırt edilmesini sağlayacak özellikleri var mıdır? Doğru görünen ve isnad açısından sorun çıkarmayan bir rivayetin Hz. Peygamber'e ait olduğunu söyleyebilmek için, Hz. Peygamber'in "doğru" anlaşılması gerekmiyor mu? Ancak bunu gerçekleştirebilmek için, öncelikle, kesinliğinden kuşku duyulmayan bir takım rivayetlerin varlığı zorunlu ise, bu rivayetlerin "doğru" olarak anlaşılması ayrı bir sorun teşkil etmeyecek midir?

Görüleceği üzere, bir rivayetin Hz. Peygamber'e ait olup olmadığı sadece teknik değil, aynı zamanda bir "yorum" sorunudur. Zira, herhangi bir rivayetin güvenilirliğini tespit etmek için, Dr. Ünal'ın da belirttiği gibi, metnin (rivayet) öncelikle anlaşılması gerekmektedir. Ne var ki, insanların farklı zaman ve mekanlarda farklı değer yargılarına, doğruluk ölçülerine sahip olabildikleri bilinen bir gerçektir. Bu nedenle, anlamanın yani yorumun hangi açıdan gerçekleşmesi gerektiği şeklinde bizzat yorumun meşruiyeti sorunu ortaya çıkmaktadır. Farklı bir tarihi ortamda ortaya çıkmış olan "özel" bir metni doğru olarak anlama (yorumlama)'nın "evrensel" ölçüsü var mıdır?

Daha önceki bilginlerce sahih ve makul kabul edilen bir çok rivayetin bugün kimilerince akıl dışı ya da ilmin verilerine aykırı görülerek reddedilmesi, yukarıda değindiğimiz soruların güncelliğini göstermektedir. Bu bağlamda artık büyük ölçüde farklılaşmış olan varlık ve değer anlayışlarımızdan hareketle geçmişin makul gördüğü bir metni akıl dışı olarak nitelemeye hakkımızın olup olmadığı sorunu da büyük önem arz etmektedir.

Bugün bizlere ters hatta (muhtemelen) yanlış ya da geçersiz görünen kimi rivayetlerin dahi gerçekte sahih olabilecekleri ihtimalini düşündüğümüzde bu sorunun önemi daha da belirginleşmektedir. Açıkçası, sadece kendi doğruluk/aklilik anlayışımızdan hareketle bir rivayetin doğruluğunu ortaya koyamayacağımız gibi, yalnızca kendi yanlışlık/akıl-dışılık anlayışımızdan hareketle –geçmişin makul gördüğü– bir rivayeti hemen yanlış diye yargılamamamız en azından kendi içinde tutarlı olan bir tutumdur. Doğruluk ile yanlışlık kavramlarının çok kalın hatlarla ayrıldığı inancını zedeler görünen bu yaklaşımın bir agnostisizm (bilinemezcilik)'e ya da karamsarlığa ileteceği düşünülmemelidir. İzafi bakış açısının mutlaklaştırıldığı bir ortamda bu tür bir karamsarlık ya da agnostisizm vuku bulabilir. Gerçekte üzerinde oldukça ayrıntılı olarak durulması gereken "izafi bakış açısının mutlaklaştırılması" tabirine burada kısaca temas etmekte yarar görüyoruz.

Bilindiği gibi, daima faaliyet içinde olan aklın kendisini nasıl değerlendirdiği, algıladığı aynı zamanda onun faaliyetinin yön ve karakterini de etkilemektedir. Bu hususun en çarpıcı örneklerini, gerek eski Yunan gerekse Ortaçağ İslam ve Batı dünyasında hakim olan ontolojik (varlık bağımlı) akıl anlayışlarının, Descartes'in metodik şüpheciliğinden sonra ve özellikle Aydınlanma döneminde yerini epistemolojik akıl anlayışlarına bıraktığı zaman görmek mümkündür. Ontolojik akıl anlayışlarının ortak özelliklerinden biri, aklın kendisini bizzat doğru kabul ettiği bir rivayete –ki bu kutsal, felsefî ya da kültürel bir metin olabilir– dayalı olarak algılamasıdır. Bu nedenle ontolojik akıl anlayışını aynı zamanda "metin bağımlı akıl" şeklinde nitelemek mümkün görünüyor. Gerek Hıristiyan gerekse İslâm kültürünün genel olarak bir "rivayet kültürü" olmasının –Ortaçağ İslam kelamında "husün-kubuh" tartışmalarının önemli yer tutması bunun ilginç bir örneğidir– gerisinde "metin bağımlı akıl" anlayışının büyük bir rolü olmalıdır.