Kur'an araştırma atlası

Kur'ân Edebiyatı Tarihi içerisinde önemli bir yer tutan Türkçe Kur'ân konulu/kaynaklı çalışmaların alfabetik, kronolojik, konusal, vb. sınıflandırmasının yapılması, Kur'ân'ın anlaşılması için bir yığın kitap okunması gerektiği anlayışından, yalnızca meal okunarak her şeyin halledilebileceği anlayışına gelişte, Türkiye bağlamını belirginleştirebilmek için, kaçınılmaz bir zaruret olarak görünmektedir.

HALİL UYSAL

Kur'ân, insanlık tarihi boyunca sürekli olarak ilgi odağı olmuştur. Bu ilginin sonucu olarak yapılan çalışmalar, İslam Kültür ve Düşünce Tarihi'nde öncelikli bir öneme sahip olmuş, bu öncelikli önem beraberinde sistemleşen ilim dallarını ve külliyâtını meydana getirmiştir.

İslam Kültür ve Düşünce Külliyâtı'nın ilk önemli dökümünü, üçyüz yıllık literatür taramasını yapan İbn Nedim "Fihrist" adlı eseriyle ortaya koymuştur.

İbn Nedim'le başlayan literatür çalışmaları, Taşköprüzade'nin "Miftahu's-Saâde" ve Katip Çelebi'nin "Keşfu'z-Zunûn" gibi köşe taşı eserlerinin yanısıra irili ufaklı birçok önemli araştırmayla yirminci yüzyıla kadar sürmüş, Kur'ân ilimleri alanında yapılan çalışmalar, bibliyografya ilim geleneği içerisinde her zaman önemli bir yer işgal etmiştir. Zaman zaman bu konuda müstakil eserler de kaleme alınmıştır.

Biz bu makalemizde cumhuriyet dönemi Kur'ân araştırmalarının genel bir panromasını çizmeye çalışacağız. Konunun bir makalenin boyutlarının ötesinde olduğunun bilincindeyiz. Kapsamlı ve çok yönlü bir bibliyografik çalışmanın gerekliliğinin de idrakindeyiz.

Bibliyografyaların, özellikle yaşadığımız bilgi çağında, özel konulu araştırmalar için oluşturduğu yararlar gözönünde bulundurulduğunda böyle bir çalışmanın ne kadar elzem olduğu ortadadır.

Bir Kur'ân Araştırmaları Bibliyografyası, Kur'ân konusundaki toplumsal eğilimleri ve gereksinimleri belirlemek, Türkiye'de cumhuriyet dönemi Kur'ân araştırmalarının genel bir tarihçesinin oluşturulmasına katkıda bulunmak, siyasal, toplumsal, ekonomik ve kültürel eğilimlerle Kur'ân konusundaki yaklaşımların etkileşim noktalarını ortaya koymak noktasında önemli bir yardımcı işlevi görebilir...

Ayrıca, bir yandan geçmişin izlerini sürerken, hızla geçmişe dönüşen bugünün belgelerini gözardı etmemek, Kur'ân araştırmalarının dillerini okumak, gelişim sürecini izlemek ve toplumsal hafızayı canlı tutmak da kolaylaşabilir...

1923-1998 yılları arasında Türkiye'de 1500 (binbeşyüz) civarında Kur'ân konulu/kaynaklı çalışma yapılmış. Üniversitelerde yapılan çalışmalar ve başka dillerden yapılan çeviriler de bu sayıya dahil. Üniversitelerde yapılan tez çalışmaları 300 (üçyüz) civarında. Lisans ve yükseklisans tezleri önemli bir yekün oluşturmakta.

Yaklaşık 300 (üçyüz) kadar çeviri belirlenebilmiştir. Bunlardan 100 (yüz) kadarı Kur'an çevirisidir.

Çevrilerin önemli bir bölümü Arapça'dan yapılmış, İran devriminin ardından Farsça'dan yapılan çevirilerde önemli bir artış olduğu gözlenmiştir. Daha sonraki yıllarda Batı dillerinden yapılan çeviriler de önem kazanmaya başlamış, Kur'ân çevirileri içinde de Batı dillerinden yapılan tercümeler görülmeye başlanmıştır. Muhammed Esed'in "Kur'ân Mesajı" bunlardan birisidir. Bir yayınevinin Muhammed Hamidullah'ın mealini Fransızca'dan Türkçe'ye çevirmekte olduğu da duyumlar arasındadır.

Kur'ân konulu/kaynaklı çalışmalar 1950'li yıllara değin oldukça durağan bir görünüm arzetmektedir. Bu dönem, her alanda olduğu gibi, Kur'ân araştırmaları alanında da kısırlığın ülkeye bir kabus gibi çöktüğü yıllar. 50 ve 70'li yıllar göreceli özgürlük yıllarıdır ve Kur'ân araştırmalarında da göreceli bir hareketlilik gözlenmektedir. Özellikle 70'li yılların ikinci yarısında ise Arapça kaynaklı çevirlerde belirgin bir artış hissedilmektedir.

80'li yıllar, her alanda olduğu gibi, Kur'ân konulu/kaynaklı çalışmalarda da bir patlamanın yaşandığı yıllardır. 60'lı yıllarla birlikte başlayan tez çalışmaları bu yıllarda ivme kazanmış; çevriler alanında, Arapça'dan yapılan çevirilerin yanısıra Farsça'dan ve Batı dillerinden yapılan çevirlerde de önemli artışlar olmuştur. Bu dönem, yerli ve özgün eserlerin de arttığı bir dönemdir.

Cumhuriyet dönemi Kur'ân araştırmalarının konusal görünümünü üç bağlamda değerlendirmek mümkün:

a. Sivil yaşamda 70'li yıllara kadar -Kur'ân çevirileri bir kenara bırakılırsa- cumhuriyet öncesi dönemde yazılan eserler, Latin harflerine aktarılarak tekrar yayınlanmış. Bu dönemde alfabe, tecvid ve ayet-sure meal-tefsir çalışmalarının tartışılmaz bir üstünlüğü vardır.

b. 60'lı yıllarla birlikte üniversitelerde, özellikle İlahiyat fakültelerinin farklı anabilim dallarında yapılan tezlerde biyografi-eser türü çalışmalar yoğunluktadır. Ayrıca Kur'ân kaynaklı kavramlara ilişkin çalışmalar da önemli bir yekün tutmaktadır.

c. 70'li yıllarla birlikte, bölgesel ve yerel konjonktürün öne çıkardığı kavram ve konulara ilişkin, öncesine Kur'ân sözcüğü eklenmiş çalışmalar görülmeye başlanmış ve giderek yaygınlık kazanmıştır. Üniversitelerdeki tez çalışmalarında da benzer yaklaşımlar sıkça sergilenmiştir.

Bu çalışmalar arasında, kişisel olarak görünce irkildiğim, bir hokkabazlık örneği olarak kabul ettiğim "Ayet ve Hadisler Işığında Zengin Olmanın Yolları" adlı kitap, 1998 yılında bu yaklaşımın ulaştığı noktayı göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Ayrıca, gerek sivil ortamlarda gerekse üniversite çevrelerinde yapılan, tefsir, tefsir tarihi ve tefsir ekolleri'ne ilişkin çalışmalar da önemli bir yekün tutmaktadır.

Özellikle son dönemde, akademik çevrelerde hermönetik konulu çalışmalar yoğun ilgi görmektedir.

Kur'ân çevirileri ve cumhuriyet öncesinde yapılan çalışmaların Latin harflerine aktarılması bir kenara bırakılırsa, 50'li yıllara kadar ancak bir tane çeviri belirlenebilmiştir. 70'li yıllara kadar yapılan çeviriler parmakla gösterilebilecek boyutlardadır. Daha sonraları başlayan Ortadoğu ve Hint alt kıtası kökenli çeviri eserler 80'li yıllarda büyük bir ivme kazanmış, İran devriminin akabinde Farsça'dan yapılan çeviriler de önemli rakamlara ulaşmıştır. Çeviri etkinlikleri, daha sonraki yıllarda Batı dillerinden yapılan çevirilerin de eklenmesiyle artış trendini korumuştur.

Cumhuriyet öncesinde başlayan ve yoğun tartışmaları da beraberinde getiren Kur'ân çevirileri, cumhuriyetin ilk yıllarında esen devrim rüzgarlarını da arkasına alarak yoğun bir şekilde devam etmiştir. 40'lı yıllar, -ilginçtir-, bu alanda da bir yokluk dönemidir.

27 Mayıs darbesi, Türkçe Kur'ân çevirilerine hız kazandırmıştır. Askerlerin Ankara İlahiyat Fakültesi hocalarına bir meal hazırlattıkları oldukça sık gündeme gelen bir durumdur.

80'li yıllar ve sonrası, çeşitli etkenlerle Kur'ân çevirilerinin hızla arttığı ve çeşitlendiği bir dönemdir. Konulu meallerden nüzul sıralı meallere, tefsirî tercümelerden kelime meallerine kadar farklı yaklaşımlar sergilenmiştir. Örneğin "Kur'ân'ı Kerim ve Kelime Meali" adlı çalışma, ilk dönem satır arası Kur'ân çevirilerini anımsatmaktadır.

Farklı amaç ve yöntemlerle yapılan Kur'ân çevirileri arasında belirli bir mezhebin görüşleri doğrultusunda yapılan çeviriler de bulunmaktadır. Üzerinde Alevi ddedeleri tarafından yapıldığı belirtilen "Ehlibeyt Muhiblerine Kelâm-ı Kadîm Kur'ân-ı Hakîm ve ÖzTürkçe Meâli" bunlardan birisidir.

Üniversitelerde 60'lı yıllarda başlayan tez çalışmaları daha çok biyografi-eser ve kavram çalışmaları şeklinde artarak devam etmiştir. Bu alanda Ankara Üniversitesi'nin tartışılmaz bir üstünlüğü vardır. Marmara Üniversitesi ve Selçuk Üniversitesi Ankara Üniversitesi'nin ardından gelmektedirler. Diğer üniversiteler henüz belirgin bir varlık gösterememişlerdir. Bu görünümde üniversitelerin kuruluş yıllarının da önemli bir belirleyici olduğu unutulmamalıdır.

Kur'ân Edebiyatı Tarihi içerisinde önemli bir yer tuttuğunu düşündüğümüz Türkçe Kur'ân konulu/kaynaklı çalışmaların alfabetik, kronolojik, konusal, vb. sınıflandırmasının yapılması, Kur'ân'ın anlaşılması için bir yığın kitap okunması gerektiği anlayışından, yalnızca meal okunarak her şeyin halledilebileceği anlayışına gelişte, Türkiye bağlamını belirginleştirebilmek için, kaçınılmaz bir zaruret olarak görünmektedir.