Osmanlı 'adalet' demek

İÜ Ed. Fak. Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Teoman Duralı 'Osmanlılığın Türk Tarihindeki Yeri' konusunda dünkü ilk bölümde, Osmanlı'nın tarihteki 'aslî konumu' üzerinde durmuştu. Bugün de, Osmanlı'nın tarihteki asıl değeri saydığı 'adalet'i yaygınlaştırmak ve İslam idealini yaymak konularını irdeliyor.

TEOMAN DURALI

Tarihte nam salmış büyük toplumların belli birtakım özellikleri vardır. Bazısı şiir edebiyatında çok temayüz etmiştir, İran gibi. Bazısı devlet idaresinde çok temayüz etmiştir, Roma gibi. Bazısı da ticarette çok temayüz etmiştir, İsrail gibi. Bu toplumların başka özellikleri olmasına rağmen bunlar başat özellikleridir.

Bu özellikleriyle bu toplumlar kendilerini tanıtmışlardır. Türkler'in en önde gelen özelliği askerlik sanatı olmuştur. Bu özelliklerini İslam'dan önce göstermiş, İslam'a girdikten sonra da devam ettirmişlerdir. Türkler'in bir başka özelliği de, tarihin hiçbir döneminde kandaşlık hadisesini hakim bir özellik olarak tebarüz ettirmiş olmamasıdır. Bunun da başta gelen sebebi İslam'dan önce ve ataları sayılan Hunlar'ın 'dışarıdan evlenme' kuralına bağlı olmalarıdır. Aşiret dışı evlilik hakim bir özellik olmuştur. Bu sebeple Türkler, çok eski dönemlerden beri 'kavmen karışma' istidadını göstermişler, değişik unsurları bağırlarında toplamışlardır. Bu özellikleri onların büyük dinlerin hepsine intisap etmesine de yolaçmıştır.

Türkler kadar tarihte geniş çaplı inanç düzenlerine intisap eden ikinci bir toplum gösteremezsiniz. Budacı olmuşlardır, Hristiyanlık'ın Protestanlık dışındaki bütün mezheplerine girmişlerdir, daha enteresanı Yahudi de olmuşlardır. Hazar Türkleri, tarihte Beni İsrail dışında en önemli Yahudi kavmidir. Onların hâlâ çocukları var: Karain Türkleri, bugün Rusya'nın batısında Polonya sınırına yakın yerlerde yaklaşık on bin civarında nüfusu olan bir topluluktur.

Bunların dışında kendi tarihi inançları da vardı. MS 2-3. yy kadar yoğun bir şekilde sürdürdükleri Şaman inancı ve bunun yanısıra az bir gelişme göstermiş olan Göktanrı inancı... Ancak Türkler, Talas Muharebesi'nin ardından kitleler halinde Müslüman olmuştur. Önde gelen Arap komutanları bu olayı görünce bir nidayla bağırmışlar "Türk iman" diye. Bu nida Farsça'da 'Türkoman' olmuştur. 'Türkmen' de bu kelimeden türemiştir.

Türkler'in niye İslam'a girdiklerini tam olarak bilmiyoruz. Çinliler'den kurtulmak için mi; yoksa ikinci büyük düşman olan 'kendilerinden' mi? Türkler'in kendi içlerinde sürekli bir çatışma sözkonusu.. Uygurlar'la Kırgızlar, Kırgızlar'la Karluklar arasında sürekli bir didişme var ve bu didişmelerden de dış güç Çinliler yararlanıyor.

8. yüzyılda İslam'a intisapla birlikte 'Türklük' dediğimiz bir olay ortaya çıkmaktadır. Bir 'birlik' meydana gelmektedir. Nerede birlik?.. İnançta, inançla birlikte dilde de birlik sağlanmaktadır. Daha önce farklı inançlar beraberlerinde farklı terminolojileri getirmişlerdir. Budacı Türkler'in terminolojilerinde Tibetçe sözlere rasgeliniyor. Nasturi olan Türkler de İran dillerinin bir kolu olan bir dilden yararlanıyorlar. Ortodoks olanlar Rumca'dan etkileniyorlar. Böylelikle inançta bir birlik olmadığı gibi dilde de bir birlik yok.

Dini terimler gündelik dile de etki eder. Bu yüzden, gündelik dilde de anlaşma imkanı bulunamıyor. İslam'la birlikte dilde bir durulma ve birlik meydana gelmeye başlıyor. Dilde ve inançta meydana gelen birlik, kendisini uzun soluklu devletlerin vücuda getirilmesinde göstermektedir. Artık günübirlik gecekondu devletleri değil uzun süreli devletler meydana gelmeye başlıyor. On yıllık, 20 yıllık, 30 yıllık devletlerin yerini, en az 150-200 yıllık devletler alıyor.

İlk önemli devlet Karahanlılar. Dünya çapında diyebileceğimiz bir devlet olma özelliğine sahip geniş bir coğrafyada hakimiyet kuruyor. Müslüman Hint Devleti'nin temeli burada atılıyor. Daha sonra Avrupalılar'ın 'Mungul' diyecekleri bir hanedan Hindistan'da işe başlıyor. Orta Asya'da ortaya çıkan ve Türk dışı unsurları bir araya getiren Moğollar'ın başında Cengiz Han-Temuçin var. Ama onların kurduğu devletler son derece kısa süreli oluyor, adeta bir mevsimlik devletler...

Uzun süreli olmaya yatkın devletler, Moğol Devletleri zamanla Türkleşiyorlar. Bunun en bariz örneğini Altınordu Devleti'nde görüyoruz. Bu devleti, esasında Moğol olan bir zümre kuruyor, ancak Orta Asya'nın entellektüel dili olan Türkçe; Cengiz'in de yakın ve uzak çevresi Türkçe kullanıyor. Moğollar'ın gerek İslam aleminde gerekse Avrupa'da, özellikle Rusya'daki artıkları Türkleşiyor, Müslümanlaşıyor. Bunların da başında Tatarlar'ı görüyoruz. Şimdiki Moğollar'a gelince, Çin'e giren herkesin başına gelenler onların da başına geliyor: Çinlileşiyorlar.

Karahanlılar Devleti'nden sonra ikinci önemli devlet Selçuklular'dır. Selçuklular Türk tarihinin en önemli özelliğini gösteriyorlar: 'Ülkü devleti'nin bütün hatlarını biz gerek Büyük Selçuklar'da gerekse Anadolu Selçukluları'nda görmeye başlıyoruz. Ülkü devleti, günü kurtarmaktan ibaret olmayan çabaları gösteren bir devlet yapısıdır. Belirli bir gayesi vardır. Bu gaye İslam'ın idealini yaşatmak, yaymak ve temellendirmek idi. Bunun da başında 'adalet'i sağlamaktı.

Selçuklu Devleti, özellikle Nizamülmülk'le birlikte İslam çerçevesinde bir devletin nasıl teşekkül edildiğinin, nasıl yürütüldüğünün en bariz örneğini sunmuştur. Selçuklu Devleti İslam'ı müdafaa etmiştir. Uzun ve son derece zorlu Haçlı Seferleri'ne, Moğol istilasına ve iç kargaşalara karşı savunmuş ve bu savunma sürecinde ideallerini daha bir belirginleştirmiştir.

Bir devletin idealleri öncelikle hukukuyla ortaya çıkmaktadır. İslam herkesin bildiği üzere 'din'dir. Ama İslam'ın kendisine göre İslam belirli bir din değil, İslam 'dinin kendisi'dir, 'din'dir; 'Din'in 'anlamdaşı'dır. 'Dinin özünü' getirdiğini iddia etmektedir. Kur'an, bu anlamda gelmiş tebliğlerden birisi değil tebliğin ta kendisidir. Yani 'tebliğin' tümünü ifade ettiği iddiasını taşıyor Kur'an. Öbür tebliğler, onun az yahut çok, saf veya çarpıtılmış cüzleridir.

Kur'an bir bilgi kitabı, ansiklopedi de değildir. Bir hukuk düsturu da değildir. Kur'an insan yaşamasının temeli demek olan 'ahlak'ın belirli kurallarını ortaya koyan bir kitaptır. Ahlaktan hareketle biz devlet nizamını kurduğumuzda, buna verdiğimiz ad 'hukuk'tur. Hukuk çerçevesinde kanunları belirliyoruz.

Şu halde kanunlar hukuka, hukuk da ahlaka bağlıdır. 'İslam Hukuku' dediğimizde İslam ahlakına, Kur'an ahlakına bağlı bir hukuktan bahsetmiş oluruz. Doğrudan doğruya hazır Kur'an'da bulduğumuz hukuki umdeleri, şartları hayata geçirmek anlamında... İşte bunun da çok açık bir örneğini gene Selçuklu Devleti'nde buluyoruz. Bu özellik daha önce de vardı. Özellikle Hz. Ömer ve Abbasi Devleti zamanında Kur'an'a dayalı inşa edilmiş hukuk sistemleriyle karşılaşıyoruz. Ama daha bir yaygınlık kazanmış hukuk anlayışını Selçuklu Devleti'nde görüyoruz. Selçuklu'nun devamı olan Osmanlı evrenselliği had safhasına çıkarmıştır. 'Ülkü devleti' denildiğinde aklınıza gelebilecek en güzel örnek Osmanlı Devletidir.

Osmanlı Devleti'nin günbegün idare edilişinde bir yığın bozukluk, kötülük ortaya çıkmış olabilir. 622 yıl yaşamış bir devlette haksızlıklar, hukuksuzluklar, zulümler gayet tabii ki olmuştur. İdare edenler ve edilenler bir tornadan çıkmış değildiler; kötü padişahlar, vezirler, mahalli idareciler her zaman olmuştur. Ancak, devlet felsefesi açısından baktığımızda, Osmanlı Devleti'nin belirli bir ülküsü vardı: 'Devlet'in, Allah'tan sonra 'en üstün merci' olduğu inancını insanların kafasına çakmak.

Bunu, zaman zaman eğitim ve öğretim yoluyla yaptığı gibi, zaman zaman zorla da yapmıştır. Ancak gaye belirli bir zümreyi semirtmek, 'onlardan olmayanlar'ın üstünde yükseltmek değil. Osmanlı yayıldığı bütün coğrafyaları 'vatan' kabul etmiştir. Bu vatanın genel adı da "Dar'ül İslam"dır. Hangi toprak Dar'ül İslam'a dahilse orası devletindir. Orada yaşayan insanlar o devletin insanlarıdır.

Bu ülküyü Osmanlı, 'Yeniçağ Dindışı Avrupa Medeniyeti' ortaya çıktıktan sonra da savunmaya devam etmiştir. Karşımıza iki hasım antagonist devlet ülküsü çıkmıştır. Bunlardan birisi Osmanlı'nın savunduğu devletin kuşattığı toprakların tamamının vatan olması, o vatanda yaşayan insanların tümünün aynı milletten olması; (hangi millet veya dinde olurlarsa olsun Osmanlı idiler). Ortaya çıkan diğer devlet ülküsünde seçilmiş bir toplum var. Bu seçilmiş toplumun kendi içerisinde de belirli seçilmiş bir zümresi var. Bu seçilmiş zümreyi seçilmiş toplum taşımaktadır. Seçilmiş toplumun yaşaması, ihya olması için onun dışında kalan toplumlar sömürülmeli!

Burada bir parantez açmak durumundayım: İslam ülküsüne bağlandığınız müddetçe Sermayecilik denilen olaya geçmek imkansızdır. Osmanlı bunu yapsaydı ülküsüne ihanet ederdi. İngiliz-Yahudi Medeniyeti'nin temel dinamosu 'sermayecilik' dediğimiz ideolojidir. Sermayecilik sanıldığı gibi yalnızca özel mülkiyete sahip olmaktan ibaret değildir. Marks'ın veciz ifadesiyle 'artı ürün'ün biriktirilmesi ve bu artı ürünün işlenmesi ve tekrar tedavüle konulması sürecidir. Bu süreci oluşturabilmeniz için ucuz hammadde temini gerekir. Ucuz hammaddeyi size sizden kimse temin edemez. Yakınınızdan zorla ağzından ekmeğini alamazsınız. Sizden olmayan, sizden aşağı olan bir dünyaya nüfuz etmek zorundasınız.