Pax-Amerikana çatırdayacak mı?

Daha önce üç bölümünü sunduğumuz NATO konulu yazının bugün son bölümünü okuyacaksınız. 'Pax-Amerikana çatırdıyor mu?' başlıklı bu bölümde, dünyada tek güç olmanın hesaplarını yapan ABD'nin ve onun bu niyetine paralel politikalar üreten NATO'nun asıl işlevine dikkat çekiliyor. NATO'nun, kuruluşunun üzerinden elli yıl geçtiği halde soğuk savaştan sonra kendi üyesi olan ülkeler arasındaki gizli de olsa ciddi bir 'savaş' ve rekabeti önleyemediğinin altı çiziliyor.

ABD'nin yapmak istediği şey, Avrupa'da da Amerikan hegemonyasını tesis etmektir. Amerikalı yöneticilerin anlamdıkları şey şu: Hegemonlar kendilerini çok severler ama öteki güçler, hegemonlara korkuyla ve şüpheyle bakarlar; kaçınılmaz olarak hakim güce karşı yeni ittifaklar kurmanın yollarını araştırırlar.

Nitekim Soğuk Savaş'ın sona ermesinden Kosova'ya müdahaleye kadar geçen süreçte Amerikan hegemonyasına karşı bu türden ciddi ittifak arayışları içine girildiğini gözlemliyoruz.

Açıktır ki, Avrupa'da, Amerikan politikasının en fazla tehdidi altında olan Rusya, Amerika hegemonyasına tahmin edilebileceği gibi tepki göstermekten kaçınmadı. İlk adım olarak, NATO'nun Doğu Avrupa'ya genişletilmesine karşılık Rusya, Belarus ve İran ile savunma ve güvenlik alanındaki işbirliği girişimlerini başlattı.

Uzun vadeli sonuçları olacak daha önemli bir başka gelişme de, dünyaya tek bir süper gücün hakim olması nedeniyle kaygılanan Rusya ile Çin'in, NATO'nun genişlemesine, stratejik işbirliği içine girerek tepki göstermiş olmalarıdır.

Ve nihayet, Kosova krizi derinleştikçe, tarihsel olarak Rusya'nın nüfuz alanı olan bir bölgede NATO"nun operasyonlar yapması, Moskova'nın NATO'ya ilişkin kuşkularını daha bir artırmıştır. Belli bir süre sonra, NATO'nun genişlemesi, kontrol altında tutulmaya çalışılan Rusya'yı daha fazla provoke edebilir ve beklenenin aksine Rusya büsbütün kontrolden çıkabilir. Gerçekten de NATO'nun genişlemesi, 1919'daki Versailles Anlaşması gibi tam bir diplomatik hezimetle sonuçlanabilir. Bilindiği gibi, Versailles Anlaşması'nda Almanya tam anlamıyla köşeye sıkıştırılmış ve bu da kaçınılmaz olarak Almanlar'da Versailles Anlaşması'nın rövanşının alınacağına dair duyguların kitlesel olarak patlamasına; ardından da Hitler'i ortaya çıkaran tohumların ekilmesine ve II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesine zemin hazırlamıştır.

Fransız yorumcu J.J. Servan Schreiber, ABD'nin Avrupa'daki rolünü 49 yıl önce şöyle tanımlamıştı:

"Ne zaman bir ülke, bir coğrafi bölgenin askeri güvenliğini ve ekonomik istikrarını sağlama yükümlülüğünü üstlenirse, işte o zaman bu ülke bir imparatorluk haline gelmeye başlamış demektir". NATO'nun kuruluşunun üzerinden 50 yıl geçti; ama şu an, Soğuk Savaş'ın sona ermesinden sonra NATO'nun kendi üyesi olan ülkeler arasında çoklukla gizli de olsa ciddi bir "savaş"ın ve rekabetin zuhur etmesi önlenemedi. Dolayısıyla ABD'nin, tehlikeli sonuçlar doğuracağı şimdiden anlaşılan Avrupa'da ve tüm dünya genelinde izlediği emperyal stratejileri yeniden gözden geçirmesinin zamanı gelmiştir.

Yugoslavya'daki savaş, NATO tarihinde tam bir ayırım noktasıdır. Bugün, ABD, coğrafi alanını genişletmiş ve örgüt için yeni bir rol ihdas etmiştir. Özetle söylemek gerekirse şöyle bir rol bu: İç politikaları NATO'nun "değerlerini", önceliklerini zedeleyen bağımsız ve egemen ülkelerin iç işlerine müdahale edebilecek. Ki bu ülkeler, herhangi bir NATO üyesi ülkenin ulusal güvenliğini tehdit edecek bir davranış ve tavır içinde olmamış olsalar bile, ABD, bu ülkeleri kendi "ulusal" veya "emperyal" çıkarları açısından tehlikeli bir davranışta bulunduğunu iddia ederek bu ülkelere müdahale etmekten çekinmeyecek.

Eğer ABD, emperyal sınırlarını ve nüfuz alanlarını genişletmekle patlak verecek risklerden kaçınmazsa, buna karşı tüm dünya harekete geçerek yeni bir tartışma başlatmak zorunda kalacaktır.

Bu durumda ABD'nin ve müttefiklerinin yapmaları gereken şey, "yükümlülükleri paylaşmak" gibi ne anlam ifade ettiği anlaşılmayan yaklaşımları terketmek ve sorunu rasyonel bir şekilde enine boyuna masaya yatırmaktır. Burada mutlaka cevabı aranması gereken soru, Pax-Americana'nın nasıl bir anlam ifade ettiği ve nasıl bir geleceğinin olduğu vs. gibi bir soru olmalıdır.

Amerikalı yöneticiler ve stratejistler, 'Eğer ABD, izlediği küresel stratejiyi terkeder veya bu küresel strateji tam anlamıyla hayata geçirilemeyecek olursa, dünya kaosa sürüklenir' diye bir iddia ortaya atıyorlar. Böylesi bir durumda dünyanın kaosa sürüklenip sürüklenmeyeceği iddiası ne kadar tutarlı veya anlamlı bir iddiadır, bunu bilmiyoruz. Ama bu mantık kaçınılmaz olarak ABD'nin, 'tüm dünyada istediği yere, istediği şekilde ve istediği anda müdahale edebilir' şeklinde kabul edilmesi mümkün olmayan bir mantığı meşru göstermektedir.

ABD'nin tüm dünya genelinde emperyal ve "yayılmacı" bir strateji geliştirmek yerine, gerek Avrupa'da gerekse -ve mümkünse- tüm dünyada barış, demokrasi ve istikrarın yerleşmesi için stratejiler geliştirmesi gerekir.

Batı Avrupa Birliği'nde Batı Avrupa ülkeleri, şimdilik kendilerine özgü bir stratejik kimlik icat etmeyi başardılar. Şimdi de ortak bir güvenlik ve dış politika oluşturabilmek için çaba gösteriyorlar.

Amerika'daki pekçok siyasetçi ve stratejist, "Balkanlar'daki krizden yola çıkarak, Avrupa ülkelerinin Balkanlar'daki krizi kendilerinin çözemeyeceklerini biliyorlar. Bunun için ABD'nin liderliğine ihtiyaçları var" şeklinde bir yaklaşım geliştiriyorlar.

Ancak bu yaklaşımlar, her şeyden önce, iki yüzlü yaklaşımlardır. Çünkü, bu konuda Avrupalılar'ı suçlamak son derece zordur. Zira, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana ABD, Avrupa'nın güvenlik politikalarını belirleme ve bu konuda Avrupalılar'ın tüm girişimlerini önleme çabası içindedir. Bunları herkes biliyor.

Artık, "dostlarımızı ve müttefiklerimizi" çocuk yerine koymaktan vazgeçmek zorundayız. Kennan, Marshall, Eisenhower ve Fullbright gibi ABD'li devlet adamları NATO'yu, Avrupa'da bütünüyle kalıcı bir Amerikan gücü olsun diye kurmadılar. Hatta NATO'nun böylesi bir güce dönüşmesinden kaygı duyacaklarını defaatle dile getirdiler. Çünkü böylesi bir şeyin, bağımsız bir Batı Avrupa'nın teşekkül etmesini önleyebileceğini çok iyi biliyorlardı.

Ne var ki, Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bugüne kadar geçen süreçte, ABD'nin tam da böylesi tehlikeli bir strateji geliştirdikleri gözleniyor. Oysa bu, ABD'nin 21. yüzyılda Atlantik ötesi ülkelerle sağlıklı ilişkiler kurmasını önlemekle sonuçlanacaktır. Böylesi bir tablonun, tüm dünyada barışın ve istikrarın sağlanmasını zorlaştıracağı apaşikar ortadadır.