Seçim İran''da neyi değiştirebilir?

Türkiye-İran ilişkileri 2000''li yıllarda istikrarlı şekilde ilerledi. Bu istikrarın iki nedeni vardı. Birincisi doğalgaz ticareti ve enerji yatırım işbirliği. İkincisi, Irak işgalinden sonra ortak tehdit algılaması sonucunda İran''ın PKK''ya verdiği desteği kesmesi (Baskın Oran, Türk Dış Politikası III, İletişim Yay. 2013). Bu dönemde iki ülke ilişkileri, ABD''nin İran üzerine uyguladığı baskılardan bile olumsuz etkilenmedi. Hatta Türkiye, İran''ı uluslararası arenada nükleer çalışmaları için savundu. Ama iki ülkenin geçmişten gelen bölge hâkimiyeti ve cihan devleti olma mücadelesi, ilişkilerin uyumlu şekilde sürmesine engeldi. Neticede ilk sorun 2010 yılında başlayan ''Arap Ayaklanmaları'' sırasında baş gösterdi. İran ve Türkiye''nin kendi stratejik ve jeopolitik alanlarını genişletmek için ayaklanmalarda farklı politikalar izlemesi çıkar çatışmalarını da görünür hale getirdi. Böylece bölgesel liderlik yarışı yeniden şiddetlendi. Bunun en ciddi göstergesi Esed rejimine karşı ayaklanan Suriye''de görüldü. İran Devrim Muhafızları''nın bizzat Suriye''de savaştığına dair iddialar İran tarafından reddedilmedi.

''Arap Ayaklanmalarının'' Suriye''ye sıçramasından sonra Türkiye''nin Batı ile birlikte Esed''in karşısında yer alması İran''ın tepkisini çekti. Önce Dışişleri Bakanı Davutoğlu''nun, sonra da Başbakan Erdoğan''ın, Suriye konusundaki politika uyumsuzluğunu gidermek için gerçekleştirdikleri Tahran ziyaretlerinden olumlu bir sonuç çıkmadı. Eylül 2011''de Türkiye''nin NATO Füze Kalkanına katılmayı resmen kabul etmesi nedeniyle de İran Türkiye''ye çok sert tepki gösterdi. Hatta birçok kez, İranlı askeri yetkililer herhangi bir saldırıya uğradıkları zaman ilk hedeflerinin Malatya/Kürecik olacağını açıkça söylediler.

İran, nükleer programları nedeniyle son yıllarda Batılı devletlerin ekonomik ambargosu ile karşı karşıya kaldı. Esed rejimine açıktan destek vermesi ise onu bölgede iyice yalnızlaştırdı. Tam bu noktada 14 Haziran''da yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimleri İran''ın hem iç politikası hem de dış politikasını etkilemesi bakımından önem taşıyor. Ancak bu seçimlerin taşıdığı önemi anlamak için öncelikle İran''ın çok yabancı olduğumuz siyasi sistemini tanımak gerekiyor.

İran, 1979 İslam Devrimi''ne kadar 2500 yıllık bir monarşi geleneğine sahipti. Devrim ile birlikte monarşi yıkılmış yerine dini sınıfın şekillendirdiği bir cumhuriyete geçilmişti. Bu cumhuriyetin başında bir dini rehber bulunuyor. Bu ''dini rehber'' çok ciddi yetkilere sahip. Rehberin anayasadaki görevi ''İslam''ın ve İran''ın temel çıkarlarını'' korumak. İran İslam Devrimi sonrasında dini rehber anayasada muazzam yetkilerle donatıldı. Bu da yasama, yürütme ve yargının bizzat Rehberin yani ulema sınıfının hâkimiyetine girmesine neden oldu. Örneğin İran Anayasası''nın 57. maddesinde: ''Cumhuriyet''teki egemen güçler yasama gücü, yürütme gücü ve yargı gücüdür; bunlar müminlerin İslam cemaatinin uygulayıcı naibi ve ilahi Rehberinin kontrolü altındadır…'' belirtildiği üzere bütün siyasi sistem rehberin kontrolü altına verilmiştir.

İran Anayasası''nın 110. maddesinde Rehber''e ait yetkiler şöyle sıralanıyor: Rehber, rejimin genel politikalarını tarif eder ve bunların uygulamasını gözetler; Referanduma karar verir; Silahlı kuvvetlerin en üst komutanını seçer; savaş ilan eder, barış yapar; Yargıtay başkanını, radyo ve televizyon genel müdürünü atar; Cumhurbaşkanlığı seçimine katılacak adaylara onay verir; bazı durumlarda cumhurbaşkanını görevden alabilir.

Görüldüğü gibi bu yetkilerin monarşik bir düzendeki kral veya sultanın tasarruflarından pek de aşağı kalır değil. Adeta yasama, yürütme ve yargı yetkilerini tek elde toplayan bir kuvvetler birliği Rehber''in elinde bulunuyor.

Bu maddeler ülkedeki karar alma mekanizmasının kimde olduğunu anlaşılması bakımından önem taşımaktadır. İran''da 14 Haziran''da yapılacak Cumhurbaşkanlığı seçimleri ise yürütme mekanizmasının kimde olacağını – elbette ki Rehber''in tasarruflarından şaşmayacak biri olmak kaydıyla- belirleyecek. Yaklaşık 55 milyon kişinin oy kullanacağı seçimde, 600 aday cumhurbaşkanı olmak için başvurdu. Ancak ''Anayasa Koruyucular Şurası'' bunların arasından sadece sekiz kişiyi adaylık için layık gördü. Bu adaylığa layık görülmeyen kişilerden birisi de ''Yenilikçi'' kanadın temsilcisi Haşimi Rafsancani''dir. İki dönem cumhurbaşkanlığı yapmış Rafsancani ülkedeki Yenilikçilerin bir yönüyle umuduydu. İran''ın hem Batı karşısındaki radikal duruşunu hem de iç politikadaki baskıları yumuşatması bekleniyordu (http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/2013/05/130522_rafsancani_analiz.shtml). Fakat bugüne kadar devrim ideolojisine ve rehbere bağlılığından ödünç vermeyen Anayasa Koruma Şurası, devrim ideolojisine problem çıkaracak adayları engellemekte bir beis görmedi.

İran''daki cumhurbaşkanlığı seçimleri de demokratik seçim sisteminden oldukça uzak. Öncelikle siyasi partilerin kurulması, siyasi eylemlerin yapılması rehberin iznine bağlı. Cumhurbaşkanı olmak için dini yeterliliğe sahip olunması gerekiyor. Aynı şekilde cumhurbaşkanı adaylığı için en az sekiz yıl bakanlıkta, mecliste veya orduda çalışma şartı var. Bütün şartlar yerine getirilmiş olsa dahi Anayasa Koruyucular Şurası''nın onayı olmaksızın aday olunamıyor. Ayrıca İran''daki seçimlerin ne kadar özgür bir ortamda yapıldığı da tartışma konusu. 2009 yılındaki Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yolsuzluk iddiaları ve ardından yapılan kitlesel protestolar, yapılacak yeni seçimlere ihtiyatlı yaklaşılmasına neden oluyor. Bir önceki seçimlerde yaşananlar akıllardan çıkmadı ve tekrarlanması istenmiyor.

İran''daki siyasi mekanizma, ülkedeki yegâne hâkimiyetin üst düzey yetkili Rehber Ali Hameney''de olduğunu gösteriyor. Seçimle belirlenen cumhurbaşkanlığı ve yürütme makamının, anayasal çerçevede yetkileri kısıtlanıyor. Örneğin; Reformist Hatemi döneminde yaşanılan en büyük sorunlardan birisi de buydu. Yürütmenin çıkardığı birçok yasa, rehberin engeline takıldı. Ve yürütmenin fonksiyonu sadece belli başlı konularda işleyecek kadar sınırlıydı.

İran''daki bu siyasal yapıyı göz önünde bulundurarak 14 Haziran''da yapılacak seçimlerin neleri değiştirebileceğini daha net bir tabloda görebiliriz. Bu tablodan anlaşılacağı üzere Anayasa Koruyucu Şurası''nın belirlediği adaylarla sistemin değişimi pek mümkün görünmüyor. Ancak seçimlerden daha önemlisi şu ki; Batılı devletlerin İran''a uyguladığı ambargolar ciddi bir ekonomik krize dönüştü. Birçok ulusal şirket iflas etti. Çalışanların yüzde 50''ye yakını kriz nedeniyle işlerini kaybetti. Resmi rakamlara göre enflasyon yüzde 21 arttı. Bu olumsuz süreçle birlikte dini lider Ali Hamaney''in meşruiyeti günden güne azalmakta olduğu İran''da konuşuluyor. Hülasa 3000 yıl gibi çok uzun ve güçlü bir kültüre sahip olan İran''ın karakteristik özelliğinden kaynaklanan değişime açıklığı ve değişimi içinde kolayca eritebilirliği bölgede yeni bir süreci başlatabilir. Önümüzdeki süreç içerisinde bunu daha iyi göreceğiz.