Finlandiya'da yerin 433 metre altında, radyoaktif kullanılmış nükleer yakıtlar için dünyanın ilk kalıcı jeolojik depolama tesisi olmaya hazırlanan "Onkalo" adlı tesiste operasyonların başlamasına kısa bir süre kaldı.
Finlandiya'nın güneybatısındaki Eurajoki bölgesinde, 1,9 milyar yıllık istikrarlı temel kayanın içine inşa edilen ve Fince "mağara" anlamına gelen Onkalo, nükleer santrallerin kurulmaya başlandığı 1950'li yıllardan bu yana dünyanın en büyük çevre sorunlarından biri olan nükleer atıkların kalıcı olarak saklanması konusunda ilk yer altı çözümü olmaya hazırlanıyor. İsveç ve Fransa gibi komşu ülkelerde de benzer tesislerin inşası sürerken, Finlandiya'nın bu teknolojiyi ilk devreye alan ülke olması bekleniyor.
Finlandiya Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Otoritesi (STUK), haziran ayında yapacağı son değerlendirmeyle tesise onay vermeye hazırlanıyor. Onayın ardından işletme lisansı alınacak.
Nükleer operatör Teollisuuden Voima Oyj (TVO) Üst Yöneticisi (CEO) Philippe Bordarier, tesisteki operasyonların bu yılın sonunda ya da en geç gelecek yılın başında başlamasını umduklarını açıkladı. İlk olarak yakındaki Olkiluoto Nükleer Santrali'nin geçici depolama sahasındaki su havuzlarında soğutulan atıklar buraya taşınacak.
6 bin 500 ton uranyum kapasitesine sahip olan Onkalo, Finlandiya'daki beş nükleer reaktörden çıkan kullanılmış yakıtı kalıcı olarak barındıracak. Nükleer atık yönetim şirketi Posiva tarafından 2004 yılında inşasına başlanan projenin maliyetinin 1 milyar avroya (yaklaşık 1,16 milyar dolar) ulaştığı belirtiliyor.
Atıklar 100 bin yıl boyunca mühürlenecek
Kullanılmış nükleer yakıtların Onkalo'nun devasa tünel ağına 100 yıl boyunca yerleştirilmeye devam etmesi planlanıyor. Yeni nükleer reaktörlerin inşa edilmesi durumunda bu sürenin uzatılabileceği ifade ediliyor. Depolama süreci tamamlandığında ise tesis, en az 100 bin yıl boyunca güvenli saklama sağlamak üzere tamamen mühürlenecek.
Posiva bünyesinde görev yapan kimyager Lauri Parviainen, atıkların on binlerce yıl boyunca yüksek düzeyde radyoaktif kalacağını, ancak 100 bin yılın ardından yakıtın yapımında kullanılan uranyum cevheriyle aynı radyasyon seviyesine gerileyeceğini belirtti.
Yer üstünde korozyona son derece dayanıklı bakır kapsüllere yerleştirilecek olan kullanılmış yakıtlar, tünellerde açılan deliklere indirilecek. Kapsüllerin yerleştirildiği bu alanlar daha sonra sızdırmazlığı sağlamak amacıyla bentonit kiliyle doldurulacak. Her biri 300 metre uzunluğundaki bertaraf tünelleri dolduğunda ise çelik takviyeli beton tıpalarla kalıcı olarak kapatılacak.
Uzun vadeli riskler ve kamuoyu desteği
Finlandiya nükleer düzenleme kurumu STUK uzmanı Jarkko Kyllönen, Onkalo projesi için geleceğe yönelik 1 milyon yıllık risk senaryolarını değerlendirdiklerini açıkladı.
Atıkların tehlike potansiyeli göz önüne alındığında, ilk 10 bin yıl boyunca kapsüllerin sağlam kalmasının kritik önem taşıdığını belirten Kyllönen, en büyük uzun vadeli risklerin bakır kapsüllerin korozyona uğraması veya gelecekteki buzul çağlarında yaşanabilecek depremlerin kapsüllere zarar vererek sızıntıya yol açması olduğunu ifade etti. Ancak bugüne kadar yapılan risk değerlendirmelerinin olumlu sonuçlandığı aktarıldı.
Fransa'da benzer yer altı nükleer mezarlığı planları güçlü protestolarla karşılaşırken, Onkalo projesi Finlandiya'da geniş bir halk desteğine sahip bulunuyor.
LUT Üniversitesinden Sosyal Bilimler Profesörü Matti Kojo, 1970'li yıllarda planlar ilk sunulduğunda yerel düzeyde bazı itirazlar yükseldiğini ancak zamanla halkın bu duruma alıştığını ve STUK'un değerlendirmelerine güvendiğini belirtti. Kojo, Finlandiya'da nükleer enerjiye olan desteğin tarihi bir zirvede olduğunu da sözlerine ekledi.
Finlandiya Doğa Koruma Derneği ise projeye yönelik eleştirilerini sürdürüyor. Dernek Direktörü Tapani Veistola, nükleer atıkların uzun vadeli ve ciddi bir risk oluşturduğunu savunarak, Onkalo'nun binlerce yıl boyunca güvenli kalacağını kimsenin garanti edemeyeceğini ifade etti.
Finlandiya'nın nükleer stratejisi
İklim ve Çevre Bakanı Sari Multala, Finlandiya yasalarına göre ülkede üretilen nükleer atıkların yine ülke sınırları içinde bertaraf edilmesinin zorunlu olduğunu hatırlattı.
1994 yılındaki yasal değişiklikten önce kullanılmış nükleer yakıtların Rusya gibi ülkelere ihraç edildiğini belirten Multala, mevcut sağ koalisyon hükümetinin nükleer enerjiyi artırmaya öncelik verdiğini ve küçük modüler reaktörler (SMR) inşa etmeyi değerlendirdiklerini açıkladı.
Bakan, gelecekteki bu reaktörlerden çıkacak atıkların nasıl yönetileceğine ilişkin değerlendirmenin ise gelecek yılın mart ayına kadar tamamlanacağını sözlerine ekledi.
