TR
EN
AR
FR
RU
UR
Bölgesel dengeler ve Türkiye-Suriye gerilimi
Geçtiğimiz
Mart ayında Dışişleri Bakanı Sayın Cem Suriye Dışişleri Bakanı Sara ile İKÖ Dışişleri Bakanları toplantısında biraraya geldiklerinde Türkiye-Suriye ilişkilerini ele alan bir yazı kaleme almış ve iki ülke arasındaki ilişkiyi sürekli birinci raundu oynanan bir boks maçına benzeterek karşılıklı tartma psikolojisine dayalı insiyatifsizlik politikasının rasyonel bir temelinin olmadığını vurgulamıştık: "Bu karşılıklı tartma psikolojisi iki ülke arasındaki diplomasinin temel ve değişmez niteliği halini almıştır; ne taraflar birbirleri ile yakın bir çatışma alanına girmekte, ne de raundu bitirip dostça yeni bir ilişki dönemi başlatmaktadır. Bu nedenledir ki, bırakın geniş ve kapsamlı bir savaşı hiç bir sıcak çatışma dahi yaşamamış olan bu iki ülke arasındaki ilişkiler, her ikisinin ayn ayrı çatıştıkları ülkelerle olan ilişkilerden daha alt düzeyde kalmıştır. Bugün Türkiye-Yunanistan, İsrail-Suriye ilişkilerindeki temas ve diplomatik çeşitlilik Türkiye-Suriye ilişkilerinden daha fazladır." (Yeni Şafak, 19.3.1998) Bu insiyatifsizlik geçtiğimiz günlerde tırmanan gerilim ile birden savaş noktasına gelen bir hareketliliğe dönüşmüştür. Yetkililerden basına yayılan hamasi söylem hızla tırmanan bu gerilimin stratejik bir planlamanın parçası mı yoksa taktik bir manevra mı olduğu sorusunun dahi sorulmasına izin vermeyecek bir atmosfer doğurmuş bulunmaktadır. Yıllardır süren insiyatifsiziik ile bugünkü ani ve hızla tırmanan savaş insiyatifi diplomatik açıdan ayni derecede irrasyonel öğeler barındırmaktadır.
İlk günlerin hissi atmosferinden sonra artık meselenin daha rasyonel bir zeminde tartışılması zarureti vardır. Günümüzde uluslararası etkinlikler askeri üstünlükler ile değil, bu üstünlükleri önceleyen ve takip eden diplomatik atılımlar ile sağlanmaktadır. Askeri üstünlük bir ülkenin güç profilinin en önemli unsuru olmakla birlikte yegane unsuru değildir. Türkiye'nin Suriye karşısındaki üstünlüğü genel uluslararası dengeler içindeki güç profili çerçevesinde anlamlıdır. Savaşın sonuçları üzerinde etkin olabilmek, her zaman, savaşı başlatmak kadar kolay değildir. Uluslararası hukuki müeyyidelere dayanan Kıbrıs müdahalesinin bile yol açtığı diplomatik sonuçlar herkes tarafından malumdur.
Görünen odur ki, bu tırmanma, Hava Kuvvetleri Komutanı Sayın Kılıç'ın "kriz yönetimi yoluyla çözüm" formülünden de anlaşıldığı gibi, kontrollü bir gerginlik politikası ile Suriye'nin PKK'ya sağladığı desteğin önüne geçmektir ve bu anlamda haklı bir taktik gerekçeye dayanmaktadır. Ancak, onbeş senedir böylesi bir müdahelenin niye yapılmadığı sorusu ile birlikte gündeme gelen temel konu ise, Türkiye'nin entegre bir bölge stratejisinin temel ? unsurlarının ne olması ve bu strateji içinde Suriye ile ilişkilerin nasıl değerlendirilmesi gerektiği konusudur.
Bu yeni politika eğer Türkiye-Suriye ilişkilerindeki insiyatifsizlik döneminin bittiği ve yeni bölgesel stratejinin devreye sokulduğu anlamına geliyorsa, bu stratejinin ana unsurları tartışmaya açılmalıdır. Böylesi yeni bir stratejik açılım, sadece askeri değil ekonomik ve kültürel araçları da yeniden değerlendirmek ve savaş opsiyonu kadar barış yoluyla etkinlik opsiyonunu da gündemde tutmak zorundadır. Yok eğer bu tırmanmadan sonra PKK faktörünün devre dışı kalmasıyla tekrar eski insiyatifsiziik dönemine dönülecekse, orada sadece taktik bir manevra var elemektir. Stratejik derinlikten yoksun böylesi taktik bir adım uzun dönemde yeni belirsizlikleri de beraberinde getirecektir.
Suriye'ye yönelik yeni strateji arayışları Türkiye'nin soğuk savaş döneminden sonra yaşadığı stratejik kimlik ve yöneliş bunalımı ile birlikte ele alınmak zorundadır. Bu da bir taraftan kürese ve bölgesel dengeleri diğer taraftan iç siyasi kültür oluşumlarını da beraberinde getiren bir dizi önemli unsuru gözönünde bulundurmayı gerekli kılmaktadır. Herşeyden önce Türkiye-Suriye ilişkilerinin dayandığı stratejik çerçeve yeni bir değerlendirmeye tabi tutulmak zorundadır.
Türkiye-Suriye ilişkilerinin stratejik altyapısı
Türkiye açısından bakıldığından Suriye sadece iki komşuluk ilişkileri açısından önemli olan bir ülke değildir. Soğuk savaş döneminin statik stratejik dengelerinin devre dışı kalması ile birlikte girilen dinamik konjunktür bu ilişkilere değişik boyutlar katmış bulunmaktadır. Bu boyutların tümünü gözönünde bulundurmayan bir Suriye politikası kısa dönemli başarılar getirse bile, uzun dönemli bir stratejik planlamanın parçası olmaması durumunda, kalıcı tür etki yaratamaz. Aksine kademelendirilmiş bir stratejinin unsurları haline getirilmemiş taktik başarılar gelecek dönemlerde kendi kendini engelleyen adımlar haline de dönüşebilir. Bunun içindir ki, Türkiye-Suriye ilişkilerini etkileyebilecek önemli stratejik unsurların belirlenmesi ve bu unsurların bölgesel politikalar üzerindeki etkilerinin muhtemel seyrinin tanımlanması, hamasi ve hissi bir söylemle yönlendirilen taktik bir gerilim politikasından daha önemlidir:
* Türkiye açısından Kafkaslar-Ortadoğu-Balkanlar yakın kara kuşağının geçiş bölgesinde bulunan Suriye, bu kuşak üzerindeki karşılıklı dengeler ve etkileşimler açısından önemli bir konuma sahiptir. Soğuk savaşın çift kutuplu dengelerinin çözülmesi ile birlikte karşılıklı bağımlılık ilişkisi artan Kafkaslar ve Ortadoğu bölgelerinin jeoekonomik ve jeopolitik geçiş havzası Kuzey Kafkasya'dan başlayan stratejik kuşağı Mezopotamya üzerinden Basra körfezine indirmektedir. Hazar petrolleri Mezopotamya su havzası ve GAP-Musul ve Basra petrol bölgeleri bu geçiş hattı ile petrol-su-petrol dengesinden oluşan yeni bir bağımlılık ilişkisi doğurmuş bulunmaktadır. Körfez krizinden sonra tırmanışa geçen PKK terörü biraz da bu jeoekonomik bağımlılık ilişkisinin ürünüdür. Kafkaslar-Doğu Anadolu-Mezopotamya havzalarının en kolay geçiş yolu Suriye üzerindendir. Yüksek dağlarla kaplı Irak sınırı ve Kuzey Irak bu geçişin arızi bir alternatifi konumundadır. Kendisi petrol kaynakları açısından fakir olan Suriye bu geçiş bölgesi niteliği ile önem taşımaktadır.
* Kafkaslar-Ortadoğu-Balkanlar yakın kuşağının Türkiye açısından ikinci önemli kesişim bölgesi Doğu Akdeniz'dir. Daha önceki bir çok yazımızda vurguladığımız gibi Türkiye artık birbirinden soyutlanmış Ege ve Kıbrıs gibi problem alanlarını da içine alan bir Doğu Akdeniz politikası geliştirmek ve bu politikayı Türk-Yunan ilişkilerinin kısır dengesinin ötesinde düşünmek zorundadır. Doğu Akdeniz politikası Karadeniz-Boğazlar-Ege hattını da, Atlantik-Girit-Kıbrıs hattını da, Ortadoğu merkezini kuşatan Süveyş-Kızıldeniz-Basra hattını da ve nihayet Bakü(Hazar)-Ceyhan hattını da kuşatan bir deniz stratejisine dayanmak zorundadır. Artık Hazar-Karadeniz-Ege-Atlantik-Doğu Akdeniz-Kızıldeniz-Basra yakın deniz havzasındaki her gelişme bir diğeri ile kaçınılmaz bir bağımlılık ilişkisine sahiptir ve Doğu Akdeniz bu ilişkilerin merkezinde yer almaktadır. Türkiye-Suriye ilişkisi de Doğu Akdeniz politikası ye dengeleri açısından özel bir öneme sahiptir. Türkiye-İsrail ilişkisinin Suriye-Yunanistan ilişkisi ile bir denkleme oturması da, Doğu Akdeniz merkezli bu yeni jeostratejinin bir ürünüdür. Bundan sonra bölgede atılan her adım dinamik bir karşı dengenin oluşmasına yol açacaktır.
* Türkiye-Suriye ilişkisi Ortadoğu bölgesinin iç dengeleri açısından da önem taşımaktadır. Ortadoğu'nun tarihi güç eksenleri Anadolu/Kuzey Mezopatamya havzası (Türkiye), Nil/Suveyş havzası (Mısır) ve Güney Mezopotamya-İran havzası (İran) dış üçgeninden oluşmaktadır. Suriye-Irak-Suudi Arabistan iç üçgeni bu dış üçgenin dengelerine göre şekillenmektedir. İsrail'in bölgeye yabancı niteliğine rağmen Ortadoğu'da tutunabilmesi de bu dengeleri etkin bir şekilde takip ve yönlendirme becerisinden kaynaklanmaktadır. İran-lrak savaşı süresince oluşan İran-Suriye ve Irak-Mısır-Suudi Arabistan ittifakları da bu dengelerin ortaya çıkardığı bir sonuçtur. Son Suriye bunalımında Mısır ve İran'ın hemen devreye girmesi de bu dengelerin bir ürünüdür. Dolayısıyla Türkiye-Suriye ilişkilerindeki takip edilecek politikada bu dengelerin mutlak surette gözönünde bulundurulması gerekmektedir.
* Türkiye-Suriye ilişkileri Türkiye ile Arap dünyası arasındaki ilişkilerin seyri açısından da önem taşımaktadır. Son bunalım esnasında sık sık gündeme getirilen Arap dünyasının bölünmüşlüğü ve etkisizliği görüşü doğru gibi görünse de, kendi içinde bölünmüş olan Arap ülkelerinin özellikle tepki hareketlerinde biraraya gelebildiği ve tarafsızlar bloku başta olmak üzere bir çok uluslararası forumu harekete geçirebildikleri unutulmamalıdır. Uluslararası forumlarda Rum ve Ermeni lobisinden sonra Arap lobisini de karşısına alan bir Türkiye'nin etkin diplomasi takibinde önemli engellerle karşılaşacağı bir gerçektir, İsrail ile geliştirilen ilişkilerin gölgesinde Suriye'yi aşarak bütün Arap dünyasını karşısına alacak bir politikanın takibi, Türkiye'nin fiilen bölgeden dışlanması anlamına gelecektir ki, böyle bir politika neticesinde elde edilecek askeri başarının sonuçları bugünkü konjunktürün getirdiği risklerden daha ağır olabilir. Askeri harekatlar, öncesi ve sonrasındaki diplomasi ile hedefine ulaşabilir. Yarın: Kontrollü gerilim politikası ve muhtemel gelişmeler
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.