TR
EN
AR
FR
RU
UR
Türkiye-İran ilişkileri ve Asya stratejisi
BAŞBAKAN
Erbakan'ın İran ziyareti konusunda ABD yönetimi tarafından sergilenen ve Türkiye'nin içinden de belli kesimlerce destek bulan tavrın ne dış politika ilkeleri ne de reelpolitik tarafından meşru gösterilecek bir tarafı yoktur. Türkiye şu ana kadar Ortadoğu ve Asya politikasını sürekli olarak ittifak ilişkisi içinde bulunduğu sistemik güçlerin stratejik hesaplarına uyumlu bir şekilde tanımlamaya ve sürdürmeye çalışmıştır. İç ideolojik yapılanma ile de desteklenen bu dış politika tavrı Türkiye'nin kendi namı hesabına bir bölge politikası geliştirebilme kabiliyetini tamamıyla törpülediği gibi her bunalımdan büyük kayıplarla çıkılması sonucunu da doğurmuştur. Türkiye'nin Körfez Savaşı sonrası dönemde sürdürdüğü uysal ve uyumlu tavır sistemik güçlerce ödüllendirilmedigi gibi ortaya çıkan büyük ölçekli siyasi ve ekonomik zararların kısmi tazmini bile gerçekleşmemiştir. Orta Asya politikası da bu genel tablonun bir yansıması şeklindedir. Orta Asya politikasında tercihini ABD ile birlikte bölgeye girme şeklinde kullanan Türkiye petrol ve doğal gaz hatları konusunda yalnız bırakılmıştır. Erbakan'ın İran gezisi bu genel temayülde bir değişikliğin ilk işareti olması halinde özel bir anlam taşıyacaktır. Temel bir ilke olarak her şeyden önce tarihi derinliğe sahip Türkiye-İran ilişkileri ABD-Türkiye ya da ABD-İran ilişkilerinin sıradan bir uzantısı olarak değerlendirilemez. Anadolu coğrafyası ile İran birbirinden koparılması mümkün olmayan bir bütünlük arzeder. Persler'den Büyük İskender'e, Bizans'tan Sasaniler'e ve Selçuklular'a, Osmanlı'dan Safaviler'e kadar uzanan bölge tarihi Balkanlar-Anadolu-İran hattının karşılıklı etkileşiminin eseridir.
Türkiye-İran ilişkisi bir açıdan Almanya-Fransa ilişkisine benzemektedir. Ayni jeokültürel ve jeopolitik hattın üzerinde bulunan bu ülkelerin kaderleri savaşsalar da ittifak etseler de birbirlerinden koparılamazlar. Osmanlı'nın gövdesini Anadolu'ya dayayarak Avrupa içlerine yönelik yaptığı olağanüstü atılım biraz da Anadolu ve İran coğrafyasını bütünleştiren Selçuklu mirası üzerine oturmuştur. Bu Şarlman imparatorluğunun Almanya ve Fransa'nın Avrupa'yı tek bir bünyede bütünleştirme çabalarına yaptığı tarihi tesire benzemektedir. Almanya-Fransa ilişkilerinde olduğu gibi Türkiye ve İran kimi zaman anlaşmazlığa da düşebilirler ama birbirlerini asla ihmal edemezler. Bölge ötesi büyük bir gücün bu ilişkilerin yegane belirleyici unsuru halinde tutulması bu tarihi birikime de reelpolitik gerçekliklere de aykırıdır. Şu anda geçerli olan Türkiye-İran sınırının tarihi -1639 Kasr-ı Şirinbile ABD'nin tarihinden -1774- daha eskidir.
ABD'nin tavrı bölge ilişkileri açısından belli bir ağırlığa sahipse de bu her şey demek değildir. Özellikle SSCB'nin dağılmasından sonra ortaya çıkan yeni durum Türkiye'nin Kafkaslar ve Orta Asya politikalarındaki İran ağırlığını önemli ölçüde artırmıştır. Türkiye'nin şu ana kadar İran faktörünü gözardı ederek yürüttüğü politikalar Türkiye'nin Batı ve Rusya karşısındaki dış politika esnekliğini zaafa uğratmıştır. Bu stratejik olarak da taktik olarak da Türkiye'nin potansiyel gücünü değerlendirememesi sonucunu doğurmuştur. Türkiye her şeyden önce İran'la olan ilişkilerini tekil bir konumdan çıkararak genel Asya özellikle de Batı ve Orta Asya politikasının çerçevesi içinde yeniden tanımlamak zorundadır. Tabii her şeyden önce bu Asya politikasının temel esasları belirlenmelidir. İran'ın Türkiye'nin Asya politikasında sahip olduğu ağırlık Türkiye'nin İran'ın Avrupa ve Batı pohtikasında sahip olduğu ağırlık ile birbirini tamamlayan bir bütünlük arzetmektedir. Bu da Türkiye-İran ilişkilerinde ciddi bir ortak çıkar boyutunun olduğunu göstermektedir.
Bu ortak çıkar alanı gözardı edilerek çatışma noktalarını ve ABD'nin konjonktürel stratejik hesaplarını esas alan bir politika takip etmek Türkiye'nin bölgesel ağırlığını yok eder. Başkaları adına yakın bölgesindeki ilişkilerini geren bir ülkenin bölgesel merkez olması çok güçtür. Bir an için Türkiye ile İran'ın gerek ideolojik gerekse reelpolitik açıdan bölgesel gerilim kutupları olduklarını kabul etsek bile bu kutuplar arasında sürekli gerilim artırıcı politikalar takip etmek ABD'nin dış politika geçmişi ve anlayışı ile de uyumlu değildir. Soğuk Savaş'ın en yoğun olduğu dönemlerde karşı kutbu temsil eden SSCB ile detant politikasını başlatan ABD'nin, bölgesel gerginliklerin azaltılması amacıyla Türkiye-İran ilişkilerinde bir detant döneminin başlamasına karşı çıkacak hiçbir meşru argümanı olamaz. Nasıl Türkiye ABD-SSCB ilişkilerindeki detant dönemini kendi çıkarlarına aykırı görmemiş ise ABD de Türkiye-İran ilişkilerindeki yumuşamayı kendi çıkarlarına aykırı görerek müdahalede bulunamaz.
Aslında gerçek siyasi güç ve irade, detant dönemlerinin eseri olmaktadır. ABD'nin detant politikası da Almanya'nın ostpolitiği de Soğuk Savaş gerginliklerini azaltmanın da ötesinde etki alanını yaymaya dayanan uzun dönemli bir stratejik hesabın ürünüdür. Türkiye de yeni bir Doğu ya da Asya stratejisi dönemini başlatmak ve İran ile ilişkilerini bu yeni çerçevede yeniden kurmak zorundadır. Artık kimsenin kısa dönemli konjonktürel hesapları Türkiye'nin uzun dönemli stratejik hesaplarının önüne geçmemelidir. Refahyol hükümetinin en temel dış politika imtihanı da bu kavşakta yaşanacaktır.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.