İran-Batı ilişkileri

İran bir yanda yol ayrımına gelmiş gibi görünse de gerçekte devrimin yaratıcı potansiyelini açığa çıkarmaya yeni başladığı da söylenebilir.

İran''da seçimlerden sonra ortaya çıkan tablo iç dengeler kadar uluslararası dengeleri ve ilişkileri de yakından ilgilendiriyor. Hatta içeride ne olup bittiğinden çok dışa karşı nasıl bir tutum izleyeceği daha önemli. Çünkü bir Amerikalı''nın ya da Alman''ın İran''da kimin başını ne kadar açıp kapadığı değil Basra Körfezi''nden geçen tankerin ne kadara doldurulduğu daha çok ilgilendirir. Petrol fiyatının, yediği hamburgerin fiyatını doğrudan etkileyeceğini bilir.

Batı medyasında Meclis''te çoğunluğu sağlayan yenilikçi, reformcu gibi isimlendirilen Cumhurbaşkanı Hatemi''nin başını çektiği koalisyon hareketinin bir karşı devrim gibi yansıtıldığını geçen yazımızda altını çizmiştik. Nitekim bu yargının çok erken beklenti olduğunun işaretlerinin gittikçe daha da belirginleşmeye başladığı söylenebilir. Nitekim Hatemi''nin kardeşi, "katılım"cıların sözcüsü olarak yaptığı açıklama değişimin nereye kadar olabileceğinin işaretlerini verdi: "Amerika Şah despotizmini yıllarca destekledi. Ancak halkın istediğini seçebildiği özgür İran''a ambargo uygulamaya devam ediyor. İlişkilerin düzeltilmesi için Amerika''nın olumlu adım atması gerekir."

Uluslararası ilişkilerde İran''ın kuracağı ilişki biçiminin hiçbir zaman Şah dönemindeki türden olmayacağı kesin. 21 yıllık süreç içinde uluslararası alanda yalıtılmışlık devrim sloganlarını test etme imkanı verdi. Ekonomiyi rayına koyamasa bile belli alanlarda, özellikle stratejik teknolojiyi üretme konusunda önemli adımlar attı. Alternatif yollar kullanarak nükleer enerjiye yöneldi ki bunun bir adım ötesinin nükleer silah kapasitesine ulaşmak olduğunu kestirmek güç değil.

İran''ın ekonomik ve teknolojik olarak dışa, özellikle Batı''ya açılmaya ihtiyacı olduğu muhakkak. Şu anda tartışılmakta olan husus, Batı''yla kurulacak ilişki biçiminin hangi çerçevede yürütüleceğidir. Her gün "merg ber emrika" sloganıyla yatıp kalkan bir toplumun hiçbir şey olmamış gibi Batı''ya kapılarını açmasını beklemek biraz saflık olur.

Ancak İran''ın Batı''yla ilişki kurmaya ihtiyacı olduğu kadar Batı''nın da İran''la ilişkiye ihtiyacı olduğunu da unutmamak gerekir. İran''ın önemi, petrol zengini bir ülke olmakla sınırlı değil. Çok daha jeostretjik olarak konumu, tarihi birikimi, insan malzemesiyle hiç de yok sayılamayacak bir ülke Batı için de Doğu için de... Amerika''nın uyguladığı ekonomik ambargoya Avrupa Birliği''nin karşı olduğu biliniyor. İran''da önemli ihaleleri alan Avrupalı petrol şirketlerini diğer sektörlerin takip edeceği muhakkak. Hatemi''nin geçen yıl İtalya ve Fransa''ya yapmış olduğu dış gezi Avrupalılar''ı cesaretlendirmiştir. Belki de seçim sonuçlarının bu denli değişim havası verilerek abartılması kendi kamuoyları nezdinde İran''la kurulacak ilişkileri meşrulaştırıcı kampanyanın bir parçası olarak kullanıldığı da düşünülebilir.

Avrupa''nın tutumu böyle iken Amerikalı şirketlerin de İran''da yatırım yapmakta gönülsüz olduğu söylenemez. Amerikan şirketleri üçüncü ülke şirketleri aracılığıyla İran''da önemli işler yapıyor. Aynı türden bir ilişki, ambargo uyguladığı Sudan için bile geçerli. Amerika''nın el altından İran''la ilişkiye geçtiği, bazı önemli temasların yürütüldüğü artık sır olmaktan çıkmış bulunuyor. Birkaç yıla kalmaz İran-Amerika ilişkileri çok ileri aşamaya gelebilir. Amerika, Türkiye''nin İran''la doğalgaz anlaşması gibi büyük projelere girmesini engellerken, ABD yönetimi gelecek için yatırımlar yapıyor. Türkiye kraldan fazla kralcılık yaparak kendi aleyhine işleyen bir ambargoyu Amerika adına uygulayarak kendi alanını kısıtlıyor.

Türkiye, komşusu olan bir ülkeyle ilişkileri yürütürken ideolojik hissiyatını o kadar ileriye götürüyor ki, jeostratejik ve ekonomik gerçeklere ters bir zeminde ideolojik körlüğün tıkadığı hasmane ve kendi aleyhimize işleyen bir ilişki biçimi ortaya çıkıyor. Çok daha akılcı bir siyaset, İran''ın muhtaç olduğu ve Batı''ya açılan tek kapısı olan Türkiye''yi anahtar bir konuma getirebilir. Çok yakın bir gelecekte İran- Amerika ilişkileri (resmi olarak da) düzelip, İran''da büyük yatırımlara giriştiği vakit diplomatik körlüğümüzle baş başa kalabiliriz.

Unutulmaması gereken husus şu: İran bir yanda yol ayrımına gelmiş gibi görünse de gerçekte devrimin yaratıcı potansiyelini açığa çıkarmaya yeni başladığı da söylenebilir. İran, çok daha reel, kendi şartları ile dünya şartlarını çok daha üretken biçimde bir araya getirecek açılıma kapı açabilir. Şu ana kadar ortaya çıkan manzaradan edindiğimiz intiba; yeni kadroların değişimden kasdettiği şeyin, temel değerlerin yeni şartlara uygun olarak yeniden üretilmesidir. Bu yeniden üretim iyi yönlendirilir ve provoke edilmezse İran''ın yaratıcı yanını açığa çıkarır ve işlevsel hale getirebilir.

Yeni dönemde Batı ilişkilerinin, zor şartlarda ayakta kalmayı başarmış bir yönetimin, kendinden emin olarak inisiyatif alacağı bir ilişki biçiminin kurulacağı şimdiden söylenebilir.