Sinema ve TV"de "çocuk oyuncu sömürüsü"ne son

Türkiye, geçtiğimiz günlerde, sinema ve televizyon yayıncılığı alanında, kendisini -biraz gecikmeli de olsa- uygar ülkeler düzeyine çıkartacak nitelikte, insan onuruna yaraşır bir uygulamanın daha temellerini attı.

Ülkemizde halen geçerli olan İş Yasası''nın 71''inci maddesi uyarınca, 15 yaşından küçük çocukların çalıştırılmaları yasak. Üstelik bunun herhangi bir sınırlama ya da istisnası da yok. Yasa, son derece açık ve net bir biçimde, çocukların 15 yaşına gelene kadar hayattaki tek sorumluluklarının “eğitim görmek” olduğunu söylerken, ebeveynlerine de onları birer “ucuz emek aracı” olarak değil, ülkenin geleceğini oluşturacak birer emanet olarak görmelerini öğütlüyor.

İlgili yasanın ilham kaynakları ise birey hak ve özgürlülerini güvence altına almış demokratik ülkeler; bir de Dünya Çalışma Örgütü''nün (ILO) geçmişin acı deneyimlerinden yola çıkarak şekillendirdiği evrensel kurallar. Ki Sanayi Devrimi sürecinde Britanya, Fransa ve Almanya''daki maden ocaklarında bozuk para gibi harcanmış milyonlarca Avrupalı çocuğun kanı yazmıştır o evrensel kuralları…

Ancak, işin içine “çocuk yüzleri”nin de gerekli olduğu bazı çağdaş sanatsal faaliyetler, özellikle de sinema ve televizyon oyunculuğu girince, bu katı kural sonraki yıllarda bütün dünyada, bu arada da Avrupa Birliği''nde bir miktar gevşetildi. Buna karşılık, söz konusu gevşetme, “yasaların ruhunu sulandırma” amaçlı değil, daha ziyade çocuk emeğinin -istisnai de olsa- kullanımına çeki düzen vermeye yönelik olumlu eklentiler getirdi.

İstihdama Kabulde Asgari Yaşa İlişkin Uluslararası Çalışma Sözleşmesi, çocukların sinema ve televizyon filmlerinde oyuncu -ayrıca defilelerde manken- olarak kullanılmasını, belli şartlar güvence altına alınacak şekilde, her ülkenin iç yasalarına ve mevzuatına bırakıyor. AB Konseyi de bundan hareketle 94/33 nolu yönergesinde, çocukların çalışma yasağının -onların da entelektüel gelişimine katkıda bulunabilecek- bazı kültür ve sanat dalları söz konusu olduğunda uygulanamayabileceğine hükmetmiş. Fakat, onlar da “Bu yasak belli hallerde esnetilebilir, ancak yasayla yetkilendirilmiş bir otoriteye başvuru yapmak ve özel izin almak kaydıyla” demekteler…

İşte, “çocuk işçiliği” alanındaki bütün bu uygulamaları izleyen, başka ülkelerdeki formüllerin artı ve eksilerini özenle not eden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, sonunda bu tür faaliyetlerin Türkiye''de nasıl yürütülmesi gerektiğine ilişkin bir çalışma gerçekleştirdi. ÇSGB Çalışan Çocuklar Bölüm Başkanı Ayhan Başaran''ın talimatıyla, üç bakanlık uzmanı tarafından hazırlanan rapor, sinema ve televizyoncuların bundan böyle, tıpkı AB ülkelerindeki gibi bebek ve çocuk oyuncu kullanmak istediklerinde bakanlığa başvurmaları önerisini getiriyor. Bakanlıktaki özel komisyon, çocuk oyuncu talep edilen projenin çalışma gün ve saatlerine bakacak; projenin içeriğinin çocukların ruh ve beden sağlığını tehlikeye atacak nitelikte bir yönü olup olmadığını inceleyecek. Ayrıca, çalışılan set ortamında çocuk psikolojisinden anlayan, beklenmedik bir durumda onlara yardımcı olabilecek uzmanlar bulunup bulunmadığı, ayrıca çocuğa veya yasal koruyucularına, yapılan çalışmanın adil karşılığının ödenip ödenmediği de takip edilecek.

Sunulan film ya da reklam projesi, iş hukukunun gereklerine, pedagoji ve psikolojiye, insanca çalışma ölçütlerine uygun bulunduğu takdirde de çocuklar yazılı ve görsel medyada kendilerine uygun sınırlı görevler alabilecekler.

Geleneksel “Yeşilçam mantalitesi”yle kurulan sinema ve televizyon setlerinde bunca yıldır erişkinler nasıl ki sigortasız, kadrosuz, ruh ve beden sağlığına ilişkin hiç bir koruyucu önlem olmaksızın, her türlü insanî ve ahlakî endişeden uzakta, günde ortalama 15-20 saatlerini geçirdilerse, Türk prodüksiyon sektörü çocuklara da (çok az istisna hariç) büyük ölçüde aynı muameleyi yapmaktaydı. Ki düşük bütçeli yapımlarda bu tür uygulamalar hâlâ bütün hızıyla sürüyor.

Günlerce, haftalarca süren aşırı çalışma ve onun getirdiği yorgunluktan dolayı dayanamayıp set köşelerinde uyuya kalmış oyuncu çocuklar, sağlıksız fast-food yemeklerle alelacele beslenme, argo ve küfürün gırla gittiği alabildiğine lümpen bir çalışma atmosferi, komik bir yevmiye karşılığında milyon dolarlık reklam filmlerinde sömürülme, sigortasızlık, içeriğinde korku, şiddet, cinsellik, kaba dil ya da gerçeküstü öğeler bulunan öykülerin çekimlerinde hiç bir uzman danışman bulunmaması bu ülkenin sinema ve televizyon endüstrisinin artık sıradanlaşmış birer gerçeğiydi.

Bundan böyle “çocuk oyuncular” da en az “yıldızlar” kadar değerli olacaklar. Yüzmilyonlarca dolarlık çocuk bezi ya da bisküvi piyasasında söz sahibi olmak için reklâmlarında o küçük ve sevimli yüzleri kullanmayı planlayanlar, giriştikleri bu kazançlı oyunu üçüncü dünya ülkelerinin derme çatma kurallarıyla değil AB normlarına göre oynamayı öğrenecekler. Bundan hem sektör, hem çocuklar, hem de anne-babalarının büyük yararlar göreceğine hiç kuşkum yok.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ilk adımları atılan bu “uygarlık projesi”nin peşini kesinlikle bırakmamalı, onu gelecek dönemde TBMM''de yasalaşana kadar inatla takip etmelidir.