Aslında neyle ilgiliyiz?

Hayatın önümüze çıkardığı "şey"ler arasında hangilerine gerçekten ilgi duyduğumuzu kendimize sormak ne türden insanlar haline geldiğimizi anlamak noktasında epeyce işimize yarayabilir. Çünkü bu soruya vereceğimiz cevap, nelere ilgimizin olmadığını ya da nelere ilgimizi kaybettiğimizi de ortaya çıkaracaktır.

Burada sözünü ettiğim şey hobilerimiz değil elbette. İnsanın futbol oynamayı sevmesi ya da pul koleksiyonu yapıyor olması kişilik değerlendirmesi açısından bir veri kabul edilse bile, bunlar çok da esasa ilişkin meseleler değildir. Burada asıl önemli olan en genel haliyle insanlığın ortak paydası içinde kalan meselelerdeki tercihlerimizdir. Çünkü bu meselelerdeki tercihlerimiz sadece bireyler olarak bizim kişiliklerimizin röntgenini ortaya koymuyor, aynı zamanda toplumsal karakterimizi de önemli ölçüde belirliyor.

Meseleyi bir örnekle açalım… Toplum olarak üzerinde teorik olarak ittifak edeceğimiz kimi ilkelerimiz var. Bunlara uymayı birer erdem olarak görüyoruz. Onlardan biri de "İşi ehline vermek" ilkesidir mesela. Teorik olarak bu ilkeyi hepimiz benimseriz ve bu doğrultuda hareket etmeyi de toplumsal selametimiz açıdan vazgeçilmez bir ahlakî görev olarak addederiz. Gelgelelim bu teorik doğruyu hayata geçirmekte hiç de gönüllü davranmayız. Konu bizim kendimize, oğlumuza, kızımıza, yakınımıza, dostumuza, hemşehrimize bir iş ayarlamaksa eğer, o zaman o işe ehil başka kimse olup olmadığını hiç araştırmayız. On yıllardan beri bu iş nasıl yürüdüyse biz de o yolu izler, araya torpil, aracı, kayırmacı birilerini sokup işi bağlamanın yollarını ararız. Bu kamuda da böyledir, özel sektörde de böyledir, şehirde de böyledir, taşrada da böyledir. Devran böyle yürür, bizim de buna bir itirazımız olmaz. Kendimizi savunmak için yığınla mazeret de verir hayat bize. Peki arada eksilen nedir? Teorik olarak hepimizin sahiplendiğimiz ve toplumsal selametimiz için vazgeçilmez gördüğümüz o ahlakî ilke! Ne yazık ki bireysel mazeretlerini bir yana bırakıp onu savunan kimse çıkmaz aramızdan! Üstelik; iş ile o işin ehlini bir türlü buluşturamadığımızdan düzenimiz de hiç tutmaz.

Burada dramatik bir çelişki var; toplum olarak geleceğimiz açısından vazgeçilmez gördüğümüz bir ahlakî ilkeden, bir erdemli duruştan, bireysel pratikte bir vicdanî tereddüt dahi çıkaramıyoruz. Çok mu önemli bu durum? Sandığımızdan çok daha önemli! Bu verdiğimiz örnek sadece örneklerden bir örnek… Örnekleri çoğaltıp bir toplumsal yekûn çıkardığımızda tablo kronikleşiyor ve biz vasatını (ya da normalini) yanlışlardan (ya da anormallerden) oluşturmuş bir toplum manzarası arzeder hale geliyoruz. İlkelerini, erdemlerini, ahlaki duruşunu her pratik yol ağzında, her bireysel ikilemde kolayca gözden çıkarabilen bir toplum haline geliyoruz. Yıllardır bizde işlerin neden bir türlü doğru biçimde işlemediğini merak ederiz ya… İşte cevap burada; önce kendimize, sonra çevremize, daha sonra toplumsal ahvalimize samimiyetle bakarak çözebiliriz bu girift gibi görünen basit bilmeceyi.

Bütün bunlar, biz teorik olarak ilkelerden, erdemlerden, ahlaki duruşlardan sözederken oluyor. Demek bir yalanın içinde yaşayıp gidiyor, sadece çenemize vuran bir doğruluktan medet umuyoruz. Bizim ilgimiz ilkelere, erdemlere, ahlakî duruşlara değil aslında. İlgimiz; üstümüzde neyin ilkeli, neyin erdemli, neyin ahlakî göründüğüne!

İnsan olmakla, insan gibi görünmek arasında da işte bu kadar büyük bir fark var!