Yol kültürü

Hava yağmurluydu. Tren ara sıra şiddetli sağanakların arasından geçiyor, pencere camları vagonların üstü, yanları dakikalarca kamçılanıyor, bazan su serpintilerinin içeriye girdiği bile oluyordu. Sonra bu şiddet duruyor, gök biraz yukarıya çekiliyor, yüksekte açık mavi, menevişli tek bir çiçek gibi tepemize asılıyor, o zaman manzara gülüyor, ışıkla karışan ıslaklık, içimize bir nevi tazeleşmiş dünya hissini yayıyordu. Sonra yine simsiyah bir bulutun ülkesine girerek yine kamçılanıyor, yine ince ağların içine hapsediliyor, bir tabiat ortasında seyahat ettiğimizi unutuyorduk."

Bu satırlar Ahmet Hamdi Tanpınar''ın Bir Tren Yolculuğu isimli hikayesinin ilk paragrafıdır. Tanpınar bu hikayeyi, muhtemelen Millî Şef tarafından Maraş milletvekili seçildikten sonra bu şehre yaptığı bir tren yolculuğunun arakasından yazmıştır. Eloğlu (Türkoğlu) ve Fevzipaşa istasyonu gibi yer isimleri bunu göstermektedir.

Konumuz bu dil ustasının bir hikayesini çözümlemek değil tabiî ki. Edebiyatımızda yol ve yolculukla ilgili metinlerin en orijinal örneklerinden birini belirtmek.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi''nin bir yan kuruluşu olan İSFALT''ın üç ayda bir çıkardığı Yol Kültürü dergisinin son sayısı elimizde. ''1998''in Ekim''inde çıkması gereken dergi daha yeni çıkmış. Daha önce aynı kurum tarafından yayımlanan kültür ve edebiyat ağırlıklı İstanbul Dosyası dergisinin ilk sayısı çıkıp kapandığına göre, yetkililer sanat, edebiyat ve kültür alanında belediyenin yaptığı yatırımları "fuzûlî" gibi görüyor anlaşılan. Yetkililere şunu hatırlatmalı: Şüphesiz gerekli olan İstanbul halkının sorunları için yaptığınız milyarlarca dolar yatırımın yanında devede kulak kalan kültürel yatırımlardır sizi daha sonraki yıllarda yaşatacak olan. Kültür ve sanata yatırım yapmayan bir iktidarın ve bir anlayışın, aynı zamanda siyasî iktidara da sahip ol(a)madığını bugün görmüyor muyuz?

Dergide yer alan yolla ilgili çalışmaları okuduğumuzda, bizde, yolun, yolculuğun, yol kültürünün ne kadar zengin bir şekilde ele alındığını bir kez daha görüyoruz. Ben bunlardan sadece Orhan Akay Hoca''nın Yahya Kemal''in şiirinden ilham alarak yazdığı Yol Düşünceleri başlıklı yazısını öne çıkarmak istiyorum. Necip Fazıl''ın yolla ilgili şiirleri üzerinde durulduktan sonra Ahmet Haşim''in O Belde isimli şiirinin bir bölümü ele alınır yazıda:

"Yollar

Ki gider kimsesiz, tehî, ebedî,

Yollar

Hep birer hatt-ı pür-sükût oldu

Akşamın sîne-i gubârında

Onlar

Hangi bir belde-i hayâle gider

Böyle sessiz ve kimsesiz şimdi?"

Bu şiirden sonra Hoca, "şiirlerinde yollara bu kadar romantik, hissî, patetik, trajik hasılı duygularının olanca inceliği hatta marazîliğiyle yaklaşan Haşim''in nesirlerinde de o kadar zalimane bakışı beni şaşırtıyor" dediği Frankfurt Seyahatnamesi''nden şu parçayı da aktarıyor bize:

"Sekiz saattir şimendiferdeyim. Tren boş ve neşesiz. İçim sıkılıyor. Yolun iki tarafında memleketler, kıtalar akıp gidiyor, fakat göz için yeni hiçbir şey yok. Beş dakikada bir pencere değiştiriyorum: Aynı ağaç, aynı yollar, aynı dereler, uzun bir baş ağrısı gibi yolun iki tarafında tekrarlanıp duruyor. Rabbim! Şu manzara dedikleri şey ne müz''iç bir şeymiş."

Yukarıda sözkonusu ettiğimiz Yol Kültürü dergisinin ilk yazısı, Ali Ural''ın "Yolun oğlu" isimli yazısı. ''Siz yolun oğlunu tanıyor musunuz?'' diye başlayan yazının ilginç bölümlerini buraya alabiliriz:

Yolun oğlu yol kadar uzun, yolun oğlu yol kadar tozlu. Yolun oğlu yolculuğun "bir parça azap" olduğunu biliyor. Biliyor ve bir azık çıkını alıyor yanına. Çıkının içindeki ekmek, bütün haşmetiyle parlıyor. Çıkının içindeki zeytin uzun bir yolda. Yolun oğlu çadırda da dinleniyor, kervansarayda da, otelde de yatıyor, handa da. Yanında "bir parça azap" taşıdığını bilenler hem ona saygı duyuyorlar hem acıyorlar. Azıklarını onunla paylaşarak çoğaltıyorlar.

Yolun oğlu yoksulların yanında. "Gerçek iyiliğin" kişinin yüzünü doğu ve batıya çevirmesi değil, yakınlara, yetimlere, yoksullara ve esirlere olduğu gibi, yolun oğluna da, sevdiği malından harcaması olduğu ilan ediliyor Kitap''ta. "İyi davranın" deniliyor onlara.

İşte bu yüzden düşülüyor yollara. Yol, habire yeni evladlıklar ediniyor. Yol çoğalıyor yeni evladlarıyla. Molalarda içinde "bir parça azap" da bulunan çıkınlar açılıyor. Su bulunursa suyla, yoksa toprakla abdest alınıyor. Yolun oğluna teyemmümü ikram ediyor yaratıcı.

Namazını azaltıyor, orucunu erteliyor. Haccın şartlarından birinin de "yol emniyeti" olduğu açıklanıyor. Yolda can güvenliği yoksa, erteleniyor hac. Kitap, yolcuya "yolun oğlu" (İbnü''s-sebîl) adını veriyor. Ne güzel ad!

Ey yolunu eşkiyaların kestiği yolcu! Ey yolun güzel oğlu! Üzülme, diktiğin ağaçların altında bir gün eşkiyalar da gölgelenecek. Yaptırdığın çeşmelerin suyundan içtikçe anacak seni, seven ve sevmeyen. Deli Dumrul''u olmayan köprülerin, zik zak yapmayan yollarınla hep hatırlanacaksın.

Siz yolun oğlunu tanıyor musunuz? Atıyla, devesiyle ya da arabasıyla yolun oğlunu. Sandığıyla, bohçasıyla ya da valiziyle yolun oğlunu.. Yolun oğlu yol kadar uzun, yolun oğlu yol kadar tozlu.