Neye ahdettiğini bilmiyorsan

Toplumdaki mevkii küçük olsun, büyük olsun birçok insanın kendini gayet rahat hissederek ve gocunacak hiçbir şeyi olmadığını vurgularcasına söylediği sözdür: "Ülke menfaati neyi gerektiriyorsa onu yaparım." İnsanların bu rahatlığından ben hep kuşku duyarım. Çünkü yukarıda tırnak içinde anılan sözü sarf edenler böyle yapmakla düşünme yükünü üzerlerinden attıklarını, ahlâkî sorumlulukla bir alıp verecekleri olmadığını dile getirdiklerini hiç fark etmediklerini de ortaya çıkarmış olurlar.

Bir insanın yaptığı işleri ülke menfaati öyle gerektirdiği için yerine getirdiğinin sağlaması nasıl yapılabilir? Bir memleketin çıkarlarının nelerden ibaret olduğu ve nelerin yapılmasından memleketin zarar gördüğü bir yerde yazılı olsaydı hiç mesele yoktu. Yasaya riayet etmek ve memleket menfaatini gözetmek arasında bir ayrım yapılmasına gerek duymazdık. Belki gizliden gizliye bütün insanların istedikleri budur. Yine de bütün insanlar bu ideal durumu gerçeğe uydurmakta zorluk çeker. Hayatın akışı içinde fark edilir ki ülke çıkarının nerede olduğu, nelerden oluştuğu sadece zaman iuçinde oluşmakla kalmıyor; aynı zamanda her bakış açısına göre değişiyor.

Zamana uygun davranışın hangisi olduğunun tespitinde yetersiz kalanlar ve bakış açıları kendi hal ve hareketlerini anlamlandıramayacak kadar dar olanlar ülke menfaatine uygun davranmaktan başka gayeleri olmadığını söylemekten başka çare bulamayacaklardır. Yani ülkenin selâmeti yolunda bir çareyi her kim veya kimler bulmuşsa ellerinden onlara uymaktan ötede bir şey gelemeyeceğini belirtirler. Demek ki bütün davranışlarını ülke menfaati gereğinden ayarladığını söyleyenler kendilerinin akıl erdiremedikleri bazı gayelere alet edilmeyi kabullenirler ve istenilmeyen herhangi bir sonuçtan kendilerinin sorumlu tutulamayacağını düşünürler.

Bir ülkede yaşayan herkesin birer bilgin veya filozof olamayacağı göz önüne alınırsa, bu meselenin çözümü nerede saklıdır? Bir insan gerçekten ülke menfaatini gözetmek istiyor ve fakat karmaşık olayları değerlendirmede donatımının mütevazı kaldığını anlamışsa aldatılmaktan, istemediği bir yöne sevk edilmekten nasıl kendini koruyabilir? Bu sorunun basit bir cevabı var. Eğer insanlar sadece hesabını verebilecekleri işleri yapmaya ve hesabını veremeyecekleri işlere girişmekten kaçınmaya dikkat ederlerse hem tutarlılık sağlarlar ve hem de ilişkili oldukları insanların kendileri karşısında tedirginlik duymalarına sebep olmazlar.

İnsanlar davranışları yüzünden kime hesap vermeye âmâdedirler? Bunu anlamak hiç zor değildir. Zor olan hesap vermesi gereken insanların hesap soran mevkie gelmelerini önlemektir. Ülke menfaati hesaba çekilmeyi mümkün kılmada saklı.