"Bitmeyen kavga: Çocuklar kimin?" (2)

Dünkü yazıda özetlemeye çalışmıştım: “Çocuk”, tarihin belli bir döneminde “değerli bir varlık” haline dönüşmüş ve devlet -modern devletle birlikte- çocukları Okul''a kapatarak istikbalini bu kurumun belirlemesine karar vermişti. Çocukların o zamana kadar çocukluklarını yetişkinler dünyasında geçirerek elde ettikleri bilgi ve becerilerin aktarılması görevi artık Okul''a devredilmişti. Söz konusu “bilgi ve beceriler”, tabii ki çerçevesini modern devletin çizdiği bir anlayış içinde aktarılacaktı. Monarşiler Avrupa''da Cumhuriyet''i beklemeden bu işe soyunmuşlardı. Fransız Devrimi, öncesinin bu merkezi idarelerinden devraldığı Okul''a bu anlamda çok daha fazla yatırım yapacaktı.

Çocukların devlet tarafından Okul vasıtasıyla bu sahiplenişi -tahmin edilebileceği üzere- kavgasız gürültüsüz gerçekleşmedi. Biliyorsunuz, Büyük Devrim''in gerçekleştiği ülkenin Katolik toplumu çocukların devlet tarafından sahiplenilmesine hiç değilse bir yüzyıl (19. Yüzyıl) karşı koymaya çalışmıştı. “Çocuk”un Okul vasıtasıyla nasıl bir çocuk olmasına ilişkin arayışlar bu yüzyıl ve sonrasında sosyalizm-komünizm başta olmak üzere farklı ideolojiler tarafından da sürdürüldü. Bu arada, bu süreçte çocuğun -yine Okul''u araya sokarak- yeni pedagojik yöntemlerle farklı bir biçimde şekillendirilmesini amaç edinen arayışların bulunduğunu da unutmayalım.

Bu köşede bugüne kadar çok tekrarladım: “Okul”, “Cumhuriyet”in kalbidir. Okul''suz bir Cumhuriyet hayal edilemez. Okul, Cumhuriyet''in kendisinden en fazla beslendiği kaynak olan “Aydınlanma”nın gerçekleşeceği kurumdur. Cumhuriyet''in “eşitlik” ideali, sınıfsal farklılıkları aşarak cumhuriyetin bütün vatandaşlarının eşit şartlarda kendilerini geliştirmelerini sağlayacak, onları yukarılara taşıyacak bir “asansör”dü büyük ölçüde. Bu bakımdan Cumhuriyet''in en fazla Okul üzerine titremesi, onu ilkelerinin gerçekleşmesi yolunda baş köşeye oturtmasından tabii bir şey olamaz. Cumhuriyet''in vazgeçemeyeceği kamusal hayat ve yararın oluşması ve gerçekleşmesinin yolu Okul''dan geçmektedir.

Ancak, bütün bunlar iyi güzel de, toplumların özellikle son otuz yıldır içine girdikleri süreçte Cumhuriyet''in Okul''a yüklediği bu ve benzer rollerin hâlâ eskisi gibi devam etmesini beklemek imkansızdır. Üstelik daha da önemli olarak, “Cumhuriyet” artık eskisi gibi değildir. Benzer şekilde Okul da artık eskinin “Cumhuriyet Okulu” değildir. Sadece Türkiye''de değil, bütün cumhuriyetlerde…

Demokrasinin yeni yüzü, yani “kimlikler”e ilişkin hak taleplerini de dikkate alan yüzü, Cumhuriyet''in sadece “vatandaşlar” düzleminde biçim verip roller yüklediği Okul''u da ortadan kaldırmıştır. Demokrasinin bu yeni yüzünün zuhurundan tabii ki memnuniyet duymalıyız. “Kimlikler”e ilişkin hak talepleri eskinin demokrasisini son derece zenginleştirmiş ve demokrasi mücadelesine yepyeni bir çehre kazandırmıştır. 19. ve 20. yüzyılın büyük bölümünde geçerli olan demokrasilerin (ve cumhuriyetlerin) vatandaşlarına tanıdığı hak ve özgürlüklerinin fazla “soyut” olarak algılanıp eleştirilmesinin zamanı sanki ancak yeni gelmiştir. Demokrasi tarifi gereği “boş durmamış” ve önümüze yeni hak ve özgürlük alanları açmıştır. “Okul”un bu gelişmeden nasibini almaması düşünülebilir mi?

Eski Cumhuriyet''in Okul''a yüklediği rol ve işlevlerin büyük ölçüde yıpranması sevinilecek bir durum değil tabii ki… Bir Cumhuriyet''te herkesin, zengin gibi yoksulun da hiç değilse Okul''da, Okul dolayımı ile eşitlenmeye çalışılması kamusal alan ve kamusal yararı hâlâ önemli görenler için büyük bir kayıptır. “Asansör”ün artık tamiri imkansız biçimde bozulmuş olmasını “eşitlik”i önemli görenler sevinçle karşılayamaz. Bir zamanlar köylerden Okul''a taşınan yoksul çocukların Cumhuriyet''in sağladığı imkânlarla farklı alanlarda nasıl yükseldiğini hatırlayın… En bildik örneğiyle Cumhuriyet''in köyden aldığı “çoban Sülü”yü nasıl başarılı bir mühendis (arkası da var ama beni burası ilgilendiriyor!) yapabildiğini hatırlayın… Her düzeyde pek çok öğretmen, iktisatçı, mühendis, hekim, ziraatcı, plancı, hep bu “asansör”ün yolcuları değil miydi? Tamam belki fazla “laik”, belki fazla “cumhuriyetçi”, hatta belki fazla “CHP''li” idiler, ama bu insanların mesleki donanımları olmadan ülke bugünlere gelebilir miydi?

Bugüne gelince anlamamız gereken asıl husus şudur: Cumhuriyet madem ki Aydınlanma dolayımıyla “Akıl”dan yanadır, o halde bu ülkedeki cumhuriyetin de bundan böyle, “aklını başına alıp” başını biraz önce sözünü ettiğim demokrasinin yeni yüzüne çevirmesi gerekmektedir. Cumhuriyet için madem ki her şeyden önce “eğitim” ve dolayısıyla “eğitim hakkı” gelmektedir, o halde bu ülkedeki cumhuriyetin de, demokrasinin “yeni yüzü” çerçevesinde bu hakkı kimseden esirgeyemeyeceğini artık anlaması gerekmektedir.

Söylediklerim bilmem çok mu “kapalı” oldu? Çok yakın bir zamanda önümüze çok daha ciddi olarak gelecek olan “ilköğretim ve liselerde derslere başörtüsü ile girilmeli mi?” sorusuna cevap aramaktı niyetim. Neyse yarınki yazıda konuyu daha açık biçimde gözden geçiririm…