"Şefkatli ve gülümseyen" bir "özel alan" ve otomobiller

Önce, dün kaldığımız yerden devam edip Radikal''den İsmet Berkan''ın yazısını tamamlayalım. Berkan''ın yazısı, "kamusal alan-özel alan" ilişkisini cep telefonu örneğiyle açıklayan -ve o günden beri bazı çevrelerde yılın siyasi fıkrası olarak dilden düşmeyen- bir örnek üzerine kuruluydu. Örnek o kadar komik kaçmıştı ki, okurlar ister istemez kendilerine "İyi de, demek manyetolu telefon devrinde böyle bir ayrım yoktu!" sorusunu yöneltmişlerdi! Berkan''ın yazısı tabii ki bu "örnek"ten ibaret değil. Yazar alıştığımız üzre önce memurların ve üniversite öğrencilerinin niçin "başörtüsü" kullanamayacaklarını açıklıyor ve konuyu Merve Kavakçı olayına getiriyor. Berkan''a göre, son haftalarda ülke gündeminin merkezine yerleşmiş olan bu sorunların çözümü için ortada tek bir yol bulunmaktadır: Öğrencilerin "türban"ının yolunu açabilmek için Anayasa''nın, Kavakçı''nın Meclis''e devamını engelleyebilmek için ise Meclis İçtüzüğü''nün değiştirilmesi.

Yani kısaca, adı geçen metinler karşılaştırılamayacak türden olsalar bile, özgürlük sorunu konu olunca mutlaka eldeki metinlere bakarak tavır takınmayı öneren mutlak bir "legalist" tavır. Bu çerçevede akla gelmesi gereken ilk soru şüphesiz şudur: Demokratik rejimlerde Anayasa, yasa ya da "içtüzük" gibi metinler niçin bizde olduğu gibi "türban", "tayyör", "kravat" gibi sözcüklere yer vermezler?

Bu rejimlerde işlerin aksamadan gitmesinin yolu, kanun koyucusunun her ihtimali düşünüp (Berkan''ın önerdiği gibi) durumu peşinen sağlama almaktan mı geçmektedir, yoksa "negatif özgürlük" kavramını akıldan çıkarmayarak benzer sınırlamaları rejimin ruhuna peşinen aykırı bulmasından mı? Demokrasinin olduğu bir yerde içinde "başörtüsü" sözcüğü geçen bir yasa kaleme almak, demokratların kırk yıl otursalar akıllarına gelmeyecek bir iştir; bir hukuk devletinde yasa ya da "içtüzük" ile "başörtüsü" kullanımı ne yasaklanabilir, ne de bahşedilebilir. Özgürlükler yasa ile ihdas edilemeyeceği gibi, yasa ile ortadan da kaldırılamaz. Bunun niçin böyle olması gerektiğinin cevabı, "Yönetim beni ilgilendiren işlere nereye kadar katılabilir?" sorusuna odaklaşan "negatif özgürlük" kavramı çerçevesinde yüzyıllar önce verilmiştir. Modern devlet, "Beni kim yönetiyor?" sorusuna cevap arayan "pozitif özgürlük" kavramını gündemine sokmadan önce bu konuyu, yani nelerin yasalarda yer alamayacağı konusunu açıklığa kavuşturmuştur. Aksi halde dünyada "hukuk devleti"ne ulaşmaktan kolay bir şey olmazdı; "Şunu yapmakta özgür müyüm?" türünde bütün soruların cevabını pozitif hukukta arardınız ve iş burada biterdi!

Sabah''tan Zülfü Livaneli de, "Kamusal alan-özel alan" ayrımının önemine dikkat çeken bir gazeteci. Berkan gibi Livaneli de bu ayrım üzerinde ısrar ederken sonuçta okuyucuyu iki farklı dünya ve iki farklı özgürlük türünün bir "kader" olduğuna inandırmaya çalışıyor. İki alan ayrı olsun ki, bir yanda insanlar "özel alan"da özel özgürlüklerinin keyfini sürerken, birileri de öte yanda "kamusal alan"ın, yani siyasetin "cefasına" katlanabilsinler! Hayat böyle ne yazık ki, bir yanda "cuma namazı" ve "başörtüsü", öte yanda memuriyet ve öğrencilik; bir yanda evinde oturan başörtülü fedakar kadın ve kızlarımız, öte yanda milletvekilliği; bir yanda "özel hayat"ın dinsel bazları, öte yanda "kamusal hayat"ın zorunlulukları; bir yanda "özgürlük", öte yanda "zorunluluk"; ve tabii bir yanda tutkular, öte yanda akıl, yani sonuç olarak kadınlar ve erkekler.

"Kavramları yerli yerine oturtabilmek için, diyor Livaneli, İngilizcelerini verelim: ''Private sphere'' ve ''public sphere''." Yazar kavramaların İngilizcelerini verdiğine göre daha çok aydınlanacağınızı bekliyorsanız yanılıyorsunuz. Çünkü yazı şöyle devam ediyor: "''Private sphere'' yani ''özel alan'' kavramı, yalnız bireyselliği değil, insan tekinin aile, dost ve akraba çevresini kapsar. ''Public spere'' yani ''kamusal alan'' ise yalnız devletle sınırlı değildir. Toplumsal alanı içerir." (!) Gördüğünüz gibi kavramların İngilizce karşılıklarının verilmesi çok yararlı olmuştur. "Özel alan"ın (yani "Private sphere"in) sadece "bireyselliği" değil, "insan tekinin aile, dost ve akraba çevresi"ne kadar yayıldığını öğrenmek de küçümsenemez sanırım. Livaneli''nin başka gözlemleri de var. "Mesela bana göre, Türk yaşam tarzı, özel alanda şefkatli, dayanışmacı ve gülümseyen bir geleneğe sahip (...) Ama aynı kişiler kamusal alana çıktığı zaman, mesela otomobil kullandığında..." (!) Görüyorsunuz değil mi, yine "otomobil"? Anlaşılır gibi değil, gazetecilerimizin gözünde "şefkatli ve gülümseyen" bir "özel alan"a sahipken, ne zaman "kamusal alan" lâfı açılsa hemen bir "otomobil" sohbetidir başlıyor. "Ah şu ayrımı bir yapabilsek de saçma sapan meselelerle uğraşmaktan kurtulsak" diyor Livaneli yazısını bitirirken. Ne kadar haklı.