Kamulaştırma bir alternatif olabilir mi?

Küresel kredi krizi, çeşitli kesimlerden ve ülkelerden gelmeye devam eden karamsar açıklama ve verilerle derinleşirken, hükümetlerin bundan sonraki çabalarının ne yöne odaklanması gerektiği tartışmaları da yeniden alevleniyor.

Merkez bankalarının agresif faiz indirimleri ve piyasaya temin ettikleri likidite imkânları, kredi pazarlarını ancak ayakta tutabiliyor. Henüz para politikasının reel etkilerini görebilmiş değiliz. Bu arada hükümetler de bir taraftan ülkelerinin mali sistemlerinin tamamen çökmesini engelleyecek destekleri açıklarken, diğer taraftan da sürecin vatandaş üzerindeki hacizler ve işsizlik gibi menfi etkilerini de sınırlamaya çalışıyor. Bu açılımların ne kadar başarılı olacağı henüz belli değil. Ancak hükümetlerin atabileceği adımların da bir sınırı var ve bu sınıra yaklaştıkça kamunun mali yapısı ciddi anlamda deforme oluyor. Bu bozulma, kriz sonrası dönemde sancılı bir yeniden yapılanma olarak karşımıza çıkacak. Hâsılıkelâm, üçüncü milenyumun ilk yıllarında coşmuş olmamızın bedelini sadece içinde bulunduğumuz bir, iki yılda yaşadıklarımızla değil, muhtemelen önümüzdeki on yıl içinde peyderpey ödüyor olacağız.

Bugüne kadar atılan adımlar, kamunun küresel ekonomideki payını daha şimdiden oldukça arttırmış durumda. Gelişmiş ekonomilerde bankacılık kesiminin en önemli ortaklarından biri oldu devletler. Dahası reel ekonomiyi ve iç talebi desteklemek adına yapılanlar da, yarın bize daha fazla vergi ve kamu borcu olarak döneceği için, kamunun mali piyasalar üzerindeki baskısı ve bölüşümü etkileme gücü daha uzunca bir süre küresel iktisadi yapının başlıca özelliği olacak.

Şu sıralar ABD''de piyasalar bankaların kamulaştırılmasıyla ilgili rivayet ve açılamalara göre bir oturup, bir kalkıyor. Neo-liberal kapitalizmin merkezi olan New York''ta bir zamanlar bırakınız kamulaştırmayı, kamu müdahalesi kavramı bile yasaklı iken, şimdilerde bankaların devletleştirilmesi bir alternatif olarak konuşuluyor.

Açıkçası, özelleştirme ve kamulaştırma kavramlarına salt ideolojik tınılar eklemeyip, her iki politikaya da ekonomik fayda açısından baktığınızda, her ikisinin de yeri geldiğinde kullanılabilir politikalar olduğu gerçeğiyle karşılaşırsınız. İstediğiniz kadar kamu yönetiminin piyasa yönetimi kadar etkin olmadığını iddia edin, neticede piyasanın işlemediği veya her şeyi yerle bir ettiği bir ortamda, kamulaştırma geçici bir süre için anlamlı bir politika olabilir.

Piyasa, insanlık kadar eski ve insan toplulukların geçirdiği ve geride bıraktığı tüm evrelere rağmen bir şekilde ayakta kalabilmiş bir kurum. Bu tarihi tecrübe piyasaların zaman ve şartlar müsait olduğunda etkin olarak çalışabildiğinin bir göstergesi. Ama tarih bize piyasaların doğru düzgün çalışması için kimi zaman ciddi bir düzenleyici müdahalenin gerekliliğini de gösteriyor.

Bugün gelinen noktada, kamulaştırma en makul seçenek gibi durabilir. Burada temel öncelik, el konulan bankaların mali yapısını düzeltmek, bilançoyu bozan varlıkları bankanın dışına taşımak ve bunları bilahare değerlendirmek, gerekli görüldüğü yerlerde büyük bankaları daha küçük parçalara ayırmak, küçükleri de birleştirmek ve nihayetinde piyasalara yeniden güven geldiğinde bu bankaları sermayeyi tabana yayarak özelleştirmek olmalı. Bu sürecin düzgün ve kayırmasız bir şekilde işletilmesi sonucunda, uzun vadede vergi mükellefi bundan kazançlı dahi çıkabilir.

Tabii olarak bu politikanın ciddi yan tesirleri de olacaktır. Bunların başında, kamunun bankaların günlük operasyonlarına salt işletmecilik mantığından farklı bir yönde müdahale etme iştiyakı geliyor. Kamunun el koyduğu bankaları, belli bazı kamu politikalarını desteklemek adına kullanması, sözgelimi donuk alacakların üzerine gitmemesi, konut piyasasını canlandırmak maksadıyla çok uygun şartlarda konut kredileri vermesi, kısa vadede krizin aşılması için gerekli görülebilir. Ancak bunun sonucunun, siyasi çıkar amaçlı ve lobi baskıları sebebiyle belli kesimlerin desteklenmesine dönüşmesi kuvvetle muhtemeldir.

Ancak daha da önemlisi, bankacılık kesiminin kamulaştırılması, yabancı olgusuna karşı yükselen dinamikleri de güçlendirecek ve korumacı politikaları pekiştirecektir. Bu sürecin uluslararası platformlarda oluşturabileceği siyasi, ülke içinde de toplumsal gerginliklerin sonucunu düşünmek dahi istemeyiz.