Anayasasını tartışan toplum

Özgürlüklere değil ödevlere vurgu yapan mevcut anayasanın ruhu, noktasal kanun değişikliklerinin getirdiği ileri adımları bile tökezletmiştir.

Anayasa ile toplumun ve anayasa ile tek tek bireylerin ilişkisi son derece dikkate alınması gereken ''eklemlenmeler'' ve ''kırılmalarla'' işliyor. Yeri geliyor anayasanın daraltıcı çerçevesi toplumun hareket alanının fevkalade kısıtlarken, toplum buna rağmen son derece ileri gelişmelere hamle yapabiliyor; yeri de geliyor toplumun çoktan aştığı eşikler anayasanın kısıtlayıcı referansları ile aşılmaz ve yüksek duvarlar olarak yeniden inşa ediliyor, toplumun değişim taleplerinin önüne...

Toplumun tazelenme ihtiyacı duyduğu özel dönemlerde olsun, toplum gündelik hayatının sürdürürken olsun; önünde, geleceği işaret eden, özgürlüklere vurgu yapan ve toplumun, hangi değer sistemi etrafında bir arada durduğunu ve bunu bir ''siyasal iradeye dönüştürdüğünü'' belirten bir çerçevenin olması önemlidir. Bu, Türkiye gibi onyıllara ancak sığacak çalkantıları ve alt-üst oluşları aylık dilimler içinde yaşayan bir ülke için önemli olduğu kadar hayatidir de...

Anayasalar, Türkiye toplumu üzerinde siyasal mühendislik faaliyeti yürüten siyasal elitlerin anlayış biçimini bire bir yansıtan özellikler taşımıştır bugüne kadar. Her seferinde ''yasama''nın biraz daha ve bir başka biçimde vesayet altına alınmasına dönük tasarruflarla biçimlendirilmiştir. 27 Mayıs''ın ruhunu taşıyan anayasa ''yasama''yı ''yargı''nın altına iterken, 12 Eylül''ün ruhunu yansıtan anayasa ''yasama''yı ''yürütme''nin gerisine çekmiştir. Halktan gelen taleplerin şeklî yansımalarının bile kısıtlanması, bunların legal kanallarının bile kontrolünün sıkılaştırılması ve bunun için kimi zaman yargının, kimi zaman da yürütmenin öne çıkarılması, toplumsal taleplerle siyaset arasına döşenen mayınların göstergesi olarak en üst düzenleyici metin olan anayasada yerini almıştır.

Özgürlüklere değil ödevlere vurgu yapan mevcut anayasanın ruhu, noktasal kanun değişikliklerinin getirdiği ileri adımları bile tökezletmiştir. Bu noktada, toplum, önünde özgürlükçü referanslarla kuşanmış ''hakiki bir toplumsal mutabakat metni'' bulamayınca, yürütülen tartışmalar hep kaotik bir karakter kazanmıştır. Bunca alt-üst oluştan sonra böyle bir metnin gerekliliği daha çok öne çıkmaktadır.

Bu aşamada ise ''sonuçlar''dan çok ''süreç''ler konusunda hassas davranmak gerekmektedir. Çünkü kurumların işleyişinden sivil örgütlerin tepkilerine ve siyasi partilerden üniversitelere kadar pekçok ''toplumsal özne'', çeşitli sebeplerle anayasanın içerdiği otoriter ruhtan nasibini almıştır. O nedenle, ''iç işleyişi'' görece otoriterleşmiş bir toplumun önüne özgürlükçü ifadelerle dolu bir anayasa metni koymak çok mesafe alıcı değildir, demokratik bir toplum olmak açısından. Toplumun anayasasını tartışarak şekillendirmesi bu bakımdan önem kazanmaktadır. Toplum tartıştığı bir anayasayı hakkıyla benimseyebilir çünkü. Ayrıca çeşitli toplumsal gruplar, oluşumuna katkıda bulundukları bir anayasa ile birbirlerine karşı hakkaniyete uygun, adalet prensibine sadık ve demokratik değerlerle hizalanan bir ilişki biçimi geliştirebilirler.

Bu hassasiyetleri gözeten bir ''sivil anayasa girişimi'' 29 Ocak''ta bir grup aydın tarafından açıklandı. Bu girişimin en kaydadeğer tarafı, Yeni Binyıl gazetesi köşe yazarı ve sivil anayasa girişimi çalışma grubu üyesi Ali Bayramoğlu''nun deyişiyle, ''demokratik sonuç'' kadar ''demokratik süreci'' de önemsemesidir. Toplum, kendi anayasasını tartışmaya çağrılmaktadır. Bu çağrı, topluma sormadan anayasa yapan otoriter zihniyeti dışlarken, toplumun taleplerine uygun anayasa yapılmasını isteyen ama bunu topluma sormayı unutan ''eksik demokratlığı'' da asıl eksenine sokmaktadır.

Şu ana kadar takip ettiğim kadarıyla bu çağrıya yönelen ilgi çok dikkat çekici. Çünkü aydınların başlattığı bir çağrıya kendi hayatına sahip çıkmak isteyen sıradan insanların ilgisi, Türkiye''nin ''gerçek süreçlerini'' kavramak bakımından çok önemli ipuçları içeriyor. Yerel toplantılarla bu ilginin daha da artacağından ve nasıl bir anayasa talep edildiğinin ifade edilmesi bakımından daha detaylanacağından kuşku yok. Anayasasını tartışan bir toplumun, kendi hayatına değer veren ve sahip çıkan bir toplum olduğunu en iyi bu ilgi gösteriyor.