"Ç" harfi orağa mı benziyor?

''50''li yıllar bizim ilköğrenimimizin son birkaç yılını, ortaöğretimimizin tümünü, yükseköğretimimizin de başlangıç yıllarını kapsar. Liseye devam ettiğimiz sıralarda (1955-58) Türkiye''de yoğun bir Amerikan etkisinin rüzgârı esiyordu. Bir de, Ruslar''a, Rusya''ya, Moskofa ve Bolşevikliğe karşı nefret rüzgârları. Zaman zaman komünist olduğu söylenen birileri tutuklanıp içeri atılıyordu. Bu tutuklamaların bazan topluca gerçekleştirildiği de olurdu. Gerçi bu durum yalnızca 1950''li yıllara mahsus bir tutum sayılamazdı. Tutumun kökenleri bir önceki on yıldan (1940''lardan) başlıyor ve sonuçlarını 50''lerde de göstermeye devam ediyordu. Yazarlar, düşünürler için rahat düşenme, düşündüğünü rahat ifade edebilme ortamı yoktu. Resimlerden, fotoğraflardan bile akla gelmedik anlamlar çıkartılıyordu. Kulak gazetesi fısıltılarında sık sık şu söylentiler işitiliyordu: "Filanca derginin kapak resminde gizli bir orak çekiç sembolü bulunmuş!" Veya: "Filanca fotoğraf Stalin''in yüzüne benziyormuş, adamın bıyıkları Stalininki gibiymiş!" Veya: "Şu resme tersinden bakılırsa Lenin''in kafasına benzer bir görüntü elde ediliyormuş!" Bu söylentiler, kuru boş söylenti olarak bırakılsa mesele kalmazdı. Ancak bu benzetmelerden hareket edilerek o dergi veya o yazar, o ressam hakkında kovuşturma açıldığı da söylenirdi.

Bir gün, Ali Kutlay''ın Türk Sanatı dergisinde Bekçi adında bir öyküsü yayınlandı. Ali, benimle aynı sınıfta okuyan, beni öykü yazmaya heveslendiren, iyi öyküler yazan bir arkadaşımdı. Maraşta, lisede okuyan bir öğrencinin, bir İstanbul dergisinde öyküsünün yayınlanmış olması bizim için bir başarı ve iftihar vesilesiydi. Öykünün yayınlandığı tarih sanıyorum 1957 veya 58 yılıydı. O sıralarda, gene bir derginin kapağında bir orak çekiç resmi keşfedilmiş ve ilgilileri hakkında kovuşturma açılmış olduğu söyleniyordu. Ali''ni öyküsünün adı olan Bekçi kelimesi de nerdeyse üç dört santim uzunluğunda puntoyla dizilmişti. Ali, öyküsü yüzünden kendisi hakkında da kovuşturma açılabileceğinden endişeleniyordu. Hayır, öykünün içeriği yüzünden değildi endişesi; Bekçi kelimesindeki "Ç" harfini orağa benzetmelerinden korkuyordu. Bizim Ali''yi teselli etmeye çalışmamız sonuç vermiyordu. "Sen, Türkçe''de olan bir kelimeyi kullandın, eğer bu kelimedeki bir harf orağa benzetilmiş olsa bile bu senin hatan sayılmaz, o yazı için o karakteri seçen derginin ilgilileri düşünsün!" diyorduk. Ama Ali''nin uykuları kaçtı ve uzun süre kendini toparlayamadı.

İkinci Yeni şiir telakkisi bu ortamda meydana geldi. Bu şiir, sürekli, dolayımlara başvurarak meramını ifade etmeye çalışıyordu. Bu tutum dil yönünden Türkçe için bir aşama sayılıyordu. Bu şiir, evet, bir bakıma Orhan Veli şiirine bir tepki idi. Onun basitliğine karşı şairanelikle cevap veriyordu. Ama bir yandan da, acaba, meramını hep sembollerle ifade etmesi, ortalıktaki baskının sonucu sayılamaz mıydı? O karanlık, kapalı ifadeler, mecaz bolluğu, kulağını hep dolandırarak göstermenin nerdeyse bir içgüdü halini alması.. biraz da o baskıyla açıklanmalı değil mi? Buradan geriye bakarak benim öykülerimdeki bazı muğlâk yanların da kendini ele vermek istemeyen bir siyasanın örtülmesi olarak açıklanması mümkün gibi görünüyor. Bence eleştirmeciler o dönemi bu açıdan da değerlendirmeye çalışmalıdır.