Dinin hayattaki yeri edebiyatı da ırgalıyor

Edebiyatın, kültür ve uygarlıkla korelasyon halinde bulunduğuna ilişkin köklü kanaatimi tekrarlamak istiyorum. Bu düşünce bence, nerdeyse bir mütearife değerindedir: kanıtlanmasına bile ihtiyaç duyulmayacak bir açık seçiklik taşır. Edebiyat, eğer bir toplumun içinde neşvünema buluyorsa, o edebiyatın o topluma değin değerleri de içinde taşıyacağı, dahası o değerleri içselleştirmiş olarak dışa vuracağı bana, kendiliğinden bilinen bir şeymiş gibi görünüyor. Ancak bu durumun, kendi özgül değerlerini (geleneğini: kültürünü, uygarlığını) red ve inkâr etmemiş toplumlar için geçerli olabileceği de belli olmalıdır.

Şimdiki Türk edebiyatı geçmiş bütün mazmunlarını yitirmiş, yeni mazmunlar oluşturmayı da henüz başaramamıştır. Çünkü mazmunların oluşması, yerleşik bir kültürel ortamın varlığını gerektirir. Bu kültürel ortamın ortak değerleri, ortak bir dili oluşturmuş bulunmalı ki, orada mazmunların oluşabilmesinin ortamı da meydana gelmiş olsun! Batı edebiyatı, şimdiki haliyle, ortak mazmunlarını çoktan oluşturmuş ve onu tarihinin hiç bir döneminde de yitirmeden günümüze kadar gelmiştir. Dünyada böyle bir talihten mahrum bulunan tek kültür (veya belki de kültürsüzlük) bizim ülkemizde yaşanmaktadır. Bildiğimiz kadarıyla hiç bir kültür, kendini geçmişinden böylesine yalıtmamıştır ve kendi geçmişine böylesine düşmanlık ve hınç beslememiştir.

Mazmunlarını yitirmiş olan bir kültürde, her şeyin yeniden tanımlanması ihtiyacıyla karşılaşılır. Eğer insanlar birbirleriyle anlaşabilecekleri bir kültürel ortamda bulunmak istiyorlarsa, bu, zorunlu olarak böyle olur. Divan edebiyatı şairi, en çok cesaret gerektiren bir yaşantı biçimini bile, fazlaca yanlış anlamaya maruz kalmadan ifade etmenin üstesinden gelebiliyordu. Çünkü o geleneğin mazmunları, yanlış anlaşılmayı veya zor anlaşılmayı asgari düzeye indirgiyordu. Oysa bugünün telakki tarzına göre, o günün şiirini anlamaya teşebbüs eden birisi, ya hiç anlaşılmayan bir metinle veya yanlış anlaşılan bir metinle karşı karşıya kalır.

Böylece, geleneğin, bir edebiyat ortamının oluşmasındaki ve sürdürülmesindeki payını işaretlemiş oluyoruz. 70''li, 80''li yıllarda, sağcıların edebiyat meydana getiremeyeceğine ilişkin ve solcular arasında rağbet bulmuş bir telakki tarzı vardı. Burada, sağcılardan, daha çok, sanıyorum "müslüman olanlar" kastediliyordu. Oysa içinde yaşadığımız kültürün kodları, müslümanlar tarafından oluşturulmuştur. İslâm''la temas kurulmayınca o kodların çözülmesi mümkün olmadığı gibi, yeni kodların (burada, mazmunların) oluşturulması da kolay olmaz. Referans noktası bir kez yitirilince, neyin neye bağlanacağı da açıkta kalır.

Kişisel yalnızlık talebiyle, bir edebiyatın kendi kültürel ortamından yalıtılmış bulunması hali başka şeylerdir. Birincisinden yeni bir hayatiyetin köklerine erişmek mümkün olabilir; ama ikincisi hayatın köklerinin bir daha dirilmemecesine kurutulmasını tazammun eder. Neyse ki, resmi dayatmalar hangi ölçüde olursa olsun, geleneğin kökünü kurutmayı başaramıyor: onu zedelemeye, örselemeye güç yetirebilse bile.