Gerçeği yeniden kurmak

Hayatın gerçeği geçip gitmiştir. Ama tarihçi ya da yargıç, o gerçeği yeniden yaşatmak zorundadır.

İlk gençliğimizin geçtiği o küçük kentte, kendime verdiğim yazma ödevimi gerçekleştirebilmek için düşünüyordum. Aylardan Temmuz veya Ağustos''tu. Sıcak bir gündü ve ben sıcaktan bunalmıştım. Yol kenarında, bir kaldırım kenarında oturuyordum. O tarihte trafik elbette sıkışık değildi, kaldırım kenarında oturmak da yadırganmazdı. Başımı ellerimin arasına almış, düşünüyordum. O düşünce, zihnimde bir şimşek çakması gibi parladı: niçin, güneş sıcağında bunalmış birinin, o bir anlık yaşantısını anlatmayı denemiyordum? Fakat buna karar verdiğim anda, üstlenmiş olduğum işin zorluğunu farketmem de bir oldu: hiç kimsenin hayatı, yalnızca o bir andan ve o son bir andan ibaret değildi. Öyleyse o bir ânın vurgulanabilmesi için onun öncesine başvurmak gerekecekti. Ancak o son âna gelinceye değin olan safhayı kronolojik akışa uygun biçimde anlatmanın mânâsı yoktu, çünkü niyetim bir serüven anlatmak değildi. Niyetim, güneş sıcağında sıkıntılanmış birinin o sıkıntısını farkettiği, o sıkıntının bilincine vardığı andaki sıkıntısını dile getirmekten ibaretti.

Yazacağım şeyin ne olduğunu biliyordum. Ancak onu dile getirebilmek için, o zamana kadar öğrenmiş olduğum formların dışına çıkmam gerekiyordu. Acaba böyle bir şey mümkün olabilir miydi? İşi bilenler, yaptığım şeyi tecviz eder miydi? Hissediyordum ki, ister bütün formlar parçalanmış olsun, ister yapılan kimse tarafından tecviz edilmesin, ancak yapılması gerekenin yapılması gerekiyordu.

Dediğim öyküyü yazdım. O bağlamda daha başka öyküler de yazdım. O öykülerden bir bölümüne "Düşler Şöleni" genel başlığını koydum. Gönderdiğim dergiden öykülerin yayınlanacağına ilişkin mektup aldım. Ama o öyküler yayınlanmadı, onların yerine başka bir öykümü yayınladılar. Sonra o dergi kapandı ve o öyküler de çeşitli dergilerde kaybolup gitti. Yazı ile gerçeğin saptırıldığını veya bir başka görüngüden söylersek gerçeğin yazı bağlamında yeniden kurgulandığını, ben, ilk, bu öyküler münasebetiyle farkettim. Bir kere hayat, her safhasında kendi tabiî kronolojik sırasını izleyerek akıyordu. Oysa yazıda, hayatın en tabiî olgusu olan bu kronolojik sıra, yerine göre alt üst oluyordu, olmak zorunda kalıyordu. Yazı inandırıcı olacaksa, yazılanların temelendirilmesi gerekecekse, bu alt üst oluş zorunlu olarak ortaya çıkıyordu. Daha da önemlisi, eğer bu alt üst oluşa göz yummayacak olunursa, yazının içeriği inandırıcı olmaktan çıkıyordu.

Ancak hesaba katılmalıdır ki, hayatı anlatırken, kronolojik sıranın bozulması veya gerçekte olmayan şeylerin gerçekmiş gibi yazıya sokuşturulması, anlatılan aslî gerçeklikten bir bakıma kopmayı tazammun ediyor olsa da, bir bakıma da o gerçeğin ancak bu yoldan yansıtılabileceği hususu kendini dayatıyor. Böylece, hayatın gerçeği, ancak yazıda yeniden kurgulanmakla "yansıtılabiliyor."

Aslında mahkemelerde dile getirilen gerçekliklerde veya tarih yazımında da aynı süreç izlenmiyor mu? Hayatın gerçeği geçip gitmiştir. Ama tarihçi ya da yargıç, o gerçeği yeniden yaşatmak zorundadır. O zorunluluğu çeşitli kişilerin tanıklığına başvurarak yerine getirebilir. Ama ne denli özen gösterilirse gösterilsin, geçip gitmiş olan gerçeklik bir kere daha ve aynen yaşanabilir ve yaşatılabilir mi? Sonradan olan (yapılan) şey, gerçekliğin ancak yeniden kurgulanması düzleminde yer alabilir, o kadar.