Hakikat, hayat ve sanat: "Kulluk", "örf" ve "cehâlet"

"Hayat, nasıl oldu da, kendi kendini yok eder hâle geldi?" diye soruyor, yaşayan cins düşünürlerden Michel Henry. Bu ürpertici soruyu, ilk kez soran kişi, Henry değil, tabiî. Ondan önce, başka düşünürler de sordular: Meselâ Schopenhauer, meselâ Nietzsche.

Peki, biz hayat/ımız/ı mı yaşıyoruz; başka bir şey/i/ mi? Hayatın "bittiği" bir yerde sanat ne/rede/dir, hayal nereye düşer, insan ne düşler?

Yüce Rabbimiz, "afv''e sarıl, örf''ü emret, câhil''lerden yüz çevir" (A''râf: 199) diye buyurur.

"Afv" kavramı, kişinin kişiliğini idrak edebilmesinin ve koruyabilmesinin teminatı yüce bir duruma işaret eder: Kişi, öncelikle kul''dur; yaratılmıştır. Kişi, kulluğun merdivenlerini tırmanarak, insan-ı kâmil mertebesine ulaşabildiği ölçüde kendi olur, kendini aşacak bir noktaya ulaşır. Kulluk, en yüce varoluşsal makam''dır ve en ekmel kul, Efendimiz''dir (sav). Kulluk makamı, peygamberimiz için, elçilik makamından önce gelir.

"Kul" kavramı kadar iğdiş edilen pek az kavram var Türkiye''de. Özellikle de, zırcâhil seküler entelijansiya katında! Oysa kişi, Yaratıcı''sına hakkıyla kul olabildiği ölçüde "özgürleşir".

Bu gerçek, -aralarında pek çok ateist''in de bulunduğu!- çağımızın büyük düşünürleri ve sanatçıları tarafından bütün çıplaklığıyla farkedilmiş bir gerçektir. Dostoyevski, Tarkovsky, Susan Sontag, Freud''den sonra en büyük psikanalist olarak kabul edilen Jacques Lacan bu sanatçı ve düşünürlerden sadece bir kaçıdır: "Tanrı yoksa, her şey mübahtır ve tanrılaştırılabilir."

Demek ki, kişi, öncelikle -hem ne olduğunu, hem de sınırlarını tanıması anlamında- "had"dini bilecek ki, kendini ve Rabbini bilebilsin, gerçek anlamda insan olabilsin, önünde görünür-görünmez sonsuz bir "dünya"nın uzandığını bihakkın idrak edebilsin, bu dünyalarda doyumsuz, bitimsiz ve tarifsiz bir yolculuğa çıkabilsin: Bediüzzaman, bu benzersiz yolculuğu "Ene" ve "Zerrât" risalelerinde ne kadar nefis ve leziz bir dille anlatır öyle!

İşte, tam bu noktada, Rabbimizin, "örf''ü emret" diye buyurarak kişiyi, hakikat''e (hakikatin, küçük âlem olarak, bizatihî kendinde özetlendiği büyük âlem''in izdüşümlerini, yani sûretlerini / formlarını keşfe) çağırması, ne kadar mânidar, ne kadar rahmet ve lütûf bahşedici, keşfedilmemiş kıtaları keşfe çıkarıcıdır, öyle değil mi!

İrfan ve marifet kavramlarının derûnî mânâ deryasına ait "örf" "kavram"ı, Kur''ânî literatürde, "hakikat" demek. Bu hakikat, sûret biçiminde tecellî eden fıtrat olarak karşımıza çıkar. Fıtrat, yaratılışın "öz" hâlidir: bozulmamış misâli, su katılmamış timsâli, en saf hâli ve mahall''i. Allah''ın Elçisi, fıtratın en ekmeli. Öyleyse, hakikat, fıtrat''tır ve fıtratta dercedilmiştir; fıtrat ise, hakikatin hakikatidir. Ve hakikatin hakikatine ancak ümmîleşilebildiği ölçüde ulaşılabilir.

Bu anlamda, örf, keşfedilmeyi bekleyen, insanı çağ aşacak ve çağ açacak yolculuklara çıkarabilecek bir ümmîleşme hâli ve mahall''i.

Kur''ânî literatürde, "cehâlet" ise, fıtratın, dolayısıyla hakikatin, dolayısıyla ümmîleşmenin yitirilmesi ve zamanla-mekânla kayıtlı, insanı çağ körleşmesinin eşiğine fırlatan çağın ağlarına ve bağlarına düşülmesi hâl-i pür melâl''i.

Görüldüğü gibi, Kur''ân''ın epistemolojisi / bilgi teorisi, ontolojiktir, yani varlık-eksenli''dir; yani çok katmanlıdır. Varlığın kabuğuyla değil, özüyle / zât''ıyla / doğrudan kendi''yle irtibatlıdır.

Hayatın kendi kendini yok eder hâle gelmesi, insanın, Yaratıcı, âlem ve diğer varlıklarla ontolojik irtibatını koparmasının kaçınılmaz bir sonucu. İşte bu nedenledir ki, sanatın, bilimin, düşüncenin hayattan koparılarak apayrı kategorilere indirgenmesi, insanın hayatı imha etmesine giden sürecin temel taşlarını döşedi.

Çağımızda sanat, başlıbaşına bir kategori; sadece bir form değil, tartılmaz bir norm. Hem sanatın, hem de sanatçının ve -büyük ölçüde nefsinin, beninin ve kafesi hâline gelen dil''inin ürünü- hayal dünyasının putlaştırılmasının nedeni, sanatın form özelliğini yitirerek norm düzeyine, sanatçının ise norm-koyucu (yani bir tür tanrı) katına yükseltilmesi sapmasında gizli. Hayatı da, sanatı da bitiren şey, işte bu sapma!

Demek ki, kişi, önce kul olmanın ne demek olduğunu idrak edebilmek için Rabbi''ne yönelecek, tezekkür edecek; sonra da önüne sınırsız hakikat hazineleri açılacak: Tezekkür olmadan, tefekkür de, sanat da "olmaz" çünkü. Tezekkürsüz tefekkür de, sanat da, hayat da, insanı, "cehalet"in yok edici dehlizlerine fırlatarak insanlığından eder; -Michel Henry''nin yakıcı bir şekilde dikkat çektiği- beninin "kopuk" hayallerinin yol açtığı ayartıcı barbarlık biçimlerinin eşiğine sürükler.

Yarın, -Cuma bıraktığım yerden- devam edeceğim...

Not: Sinema, hakikat ve hayal bahsinde en iyi yazı, Sevgili Enver Gülşen''in -internetten ulaşabileceğiniz- "Sanat Neyi Muhafaza Eder?" başlıklı yazısıdır.