Hüsrev'in zehri olmasa Romeo ne yapardı?

Prof. Hellmut Ritter'in ders notlarından oluşan 'Doğu Mitolojinin Edebiyata Etkisi' adlı kitabı karşılaştırmalı edebiyat alanında yazılmış önemli bir çalışma. Ayrıntı Yayınları arasından çıkan kitap, Türkiye'de üzerine çok da araştırma yapılmamış bir alanın kapılarını açıyor okura. Kitabın editörlüğünü Ritter'in öğrencisi Prof. Mehmet Kanar yaptı.

Hocamız Prof. Hellmut Ritter elinde daktilo edilmiş bir dosyayla bize edebiyat dersine geliyordu. Hocamız dekan olduğundan dolayı iki saatlik edebiyat derslerini biz hiçbir zaman tam olarak yapamadık. Bu kitabın öz kısmını oluşturan karşılaştırmalı edebiyat kısmını ise hiçbir zaman işleyemedik. Ölümünden birkaç yıl önce hocam, elinde bir dosyayla bana geldi. “Ben gerekli düzeltmeleri yaptım sen de notlandırarak bunu yayına hazırlayabilirsin” dedi. Dosyayı okuyunca Doğu ve Batı edebiyatının birbirini nasıl etkilediğine dair çok önemli tespitler gördüm. Hocamızın bu ufuk açıcı çalışmasını zamanında okuyamadığımız için de çok üzüldüm.

Etkilenme çok fazla hatta bazen çok büyük eserlerde bile görülüyor. Nizami'nin 'Hüsrev ü Şirin' hikâyesi buna en iyi örneklerden biri. Molla Abdurrahman Cami'nin 15. Yüzyılda yazdığı 'Heft Evreng' yani yedi mesneviden oluşan eserinde bunu görürüz. Sonra Türk edebiyatında 'Ferhat ile Şirin' ya da 'Hüsrev ile Şirin' örnekleri yazılmıştır. Bu hikâyelerde öne çıkan bazı motifler var. Âşık'ın sevgilisi öldü zannıyla zehir içmesi daha sonra sevgilisinin gelmesi onun öldüğünü görünce bu sefer onun zehir içmesi... Bu motif çok sonraları Avrupa Edebiyatına da geçmiştir. Romeo ve Juliet hikâyesinde bu motifleri bariz bir şekilde görüyoruz. Oradaki intihar, ölüm, zehir içme motifi çalışması gereken bir önemli konu. Çünkü doğrudan olmasa bile dolaylı olarak bir etkilenme söz konusudur.

Yine mesela İran edebiyatının temel eserlerinden biri olan Prof. Nimet Yıldırım'ın Türkçe'ye çevirisini yaptığı Ardavirafname'den (Cennet, A'raf ve Cehennem), bazı araştırmacılarca ünlü İtalyan şair Dante'nin, İlahi Komedya/La Divina Commedia adlı eserini kaleme alırken yararlanmış olduğu ifade edilir. Kitap, Mazeist edebiyatın en önemli kaynaklarından biridir. İlahi Komedya da bu kitap gibi üç bölümden oluşuyor. Dante 13. Yüzyılda yaşamıştır Zerdüştlükle ilgilidir. Aralarında yüzyıllar var. Demek ki bu eser zamanında Latinceye aktarılmış. Dante zaten ilahiyat öğrenimi görmüş biriydi. Konudan ilham alması bile önemlidir çünkü arada binlerce kilometre mesafe var.

Doğu'nun Batı'dan aldığı en önemli eser İskendername'dir. Büyük İskender'in ölümünden (ö. 323) 300-400 yıl sonra İskender romanı kaleme alınıyor. Roman Farsça'ya 13. Yüzyılda Nizami Gencevi tarafından geçiriliyor. İskender'in hikâyeleri, aşkları, seferleri, savaşları, gördüğü acayiplikler burada anlatılıyor. Tabii bu acayiplikler anlatılırken Batı'daki anlatış tarzının yanında Doğu'daki bazı motifler de alınıyor. Yine 15. yüzyılda yaşamış Shakspear'in de Doğu'yu etkilediğini görüyoruz. Batı edebiyatı üzerine çalışan biri için çok önemli bir konudur diye düşünüyorum.

Prof. Ritter Hoca'nın üzerinde önemle durduğu bölümdür 'Yusuf İle Züleyha' hikâyesi. Hikaye Tevrat'ta ve Kur'an'da geçer. Bu hikâyenin bir de Avrupa ayağı var: Thomas Mann'in 'Yusuf ve Kardeşleri' adlı üç ciltlik eseri. Geçen yıllarda Türkçeye de çevrilmiş bir eser. İranlı yazar Celal Settari bir çalışma yapmış zamanında 'Züleyha'nın Aşk Derdi Hz. Yusuf Kıssası' ismiyle Türkiye'de yayınlandı. Çevirisini de ben yaptım. Hikaye'nin Tevrat'tan başlayarak Thomas Mann'a kadar uzanan serüvenini, dünya çapındaki tüm etkilerini titiz bir şekilde inceliyor Settari.

Prof. Hellmut Ritter'in edebiyat tanımı bilimseldir. Öncelikle 'Litterature' kelimesini ele alır. Kelimenin kökü olan 'lettre' kelimesine kadar iner; harf anlamına gelir bu kelime. 'Literatür'ün Arapçadaki karşılığı ise 'edebiyat'tır. Biz de bu kelimeyi Arapça'dan aldık, sanatkarane olan eserler için kullandık. Sonraları bu kelimenin yerine tam oturup oturmadığı şüpheli olan 'yazın' kelimesi çıktı... Ritter'in tanımlarından anlıyoruz insanın yazıya geçirdiği her şey edebiyattır aslında. Böyle olunca da astronomi de edebiyata giriyor, matematik de edebiyata giriyor. Hocanın notlarında yaptığı edebiyat tarifi bu anlamda çok geniş ve bilimsel bir çerçevede sunuyor okuyucuya.