İyi şiir okuduğumu darbeyle fark ettim

Tiyatro ve ses sanatçısı Kenan Işık, Çöl adını verdiği bir şiir seçkisiyle okurlarının karşısında. Turkuvaz Kitap tarafından yayınlanan seçki, 71 şairin 107 şiirinden oluşuyor. Furuğ Ferruhzad, Fuzuli, Aleksandr Puşkin, Alova, Cemal Süreya, Birhan Keskin, Hafız, Yunus Emre, Pedro Salinas, Tagore... Her birinden bir ya da birkaç şiir bulunuyor bu seçkide. Işık'ın seslendirdiği 12 şiirden oluşan bir CD ile birlikte okura ulaşan çalışmaya Funda Arar, Zara, İzel, Ghada Ragab, İstanbul Devlet Opera ve Bale Korosu vokalleriyle destek veriyor.

Teklif Turkuvaz Kitap'tan geldi. İlk anda yadırgadım. Çünkü şiirin, yazanı ve okuyanı arasında çok özel, çok kapalı bir ilişki vardır. Bu ilişkiye üçüncü bir kişinin girmesi pek doğru olmaz gibi geldi bana. Konuştuk bunu. Neticede benimle, şiirler arasında ilişkinin talep edildiği konusunda ikna oldum. Süreç biraz uzun sürdü. Çünkü öneriyi getiren editör kurumdan ayrılmış. Yerine gelenler herhalde proje hakkında yeniden düşündüler ve üç, dört ay sonra bana gelip projeyi gerçekleştirmek istediklerini söylediler.

Benim şiirle tanışıklığım ilkokulda başladı. Doğal olarakda 10 Kasımlarda okuduğum Atatürk şiirleri ile… Fazıl Hüsnü Dağlarca, Attila İlhan isimlerini ilk o zamanlar öğrendim. “Çanakkale Şehitleri” şiiri ile Mehmet Akif'i, “Bayrak” şiiri ile Nihal Atsız'ı...

O günlerden kalma bir de unutamadığım bir olay var. 27 Mayısta darbe olmuş. Herkes bayram ediyor. Orta okula yeni başlamışım. Müdür gelip elime bir şiir tutuşturdu ve alıp beni hükümet meydanına götürdü. Valinin odasının önündeki balkona çıktık. Ben başladım elimdeki şiiri okumaya… Derken şiir bitti. Vali, komutanlar, balkonda kim varsa yanağımı okşadı, kucakladı. Bir ilgi bir sevinç… Meğer ben şiiri söylerken şehir cereyanı kesilmiş. Eyvah, demişler çocuk şimdi duyuramayacak sesini. Ben bir avaz devam etmişim ve meydandaki binlerce kişiye duyurmuşum sesimi. O günden sonra “Sıtma görmemiş sesli” oldum müdür ve öğretmenlerin nazarında. Böyle tanıştım şiirle… Sonradan ben de şiir yazmaya başlayınca anladım şiir diye yazılan her şeyin şiir olmadığını…

Evet. Zor bir alan şiir… Yoğunlaşmak gerek. Ağır işçilik isteyen bir alan… Hani söylenir ya Yahya Kemal uygun kelimeyi bulmak için 20 sene beklemiş diye.

Önceleri açık mesajı olan ideolojik şiirleri beğenirdim. Bir türdür bu. Politik ya da mistik diyelim ya da aşk… Bu tür şiirler kolay kavranır. Biraz, hani nasıl denir damardandır. Ve iz bırakır zihnimizde. Olumlu ya da olumsuz anlamda kimliğimize, kişiliğimize etkisi olur. Sonraları şiiri biraz derinlemesine fark edince beğenileriniz de değişiyor, gelişiyor. Şiirin sanatsal, estetik yanı daha ağır basmaya başlıyor. Daha önce defalarca söylenmiş sözleri, saçma kafiye düşürme heveslerini pek umursamıyorsunuz. Alegoriler, imgeler, metaforlar önceliğiniz oluyor. Ve elbette ki kelime, söz, dil ve ahenk… Shakespeare, musikinin ruhu beslediğini söylüyor Hamlet'te. Şiir de öyle, ruhu besler, olgunlaştırır. Hayata daha farklı bakmanızı sağlar.

Dedim ya şiir bir dil, kültür işidir diye. Temayı hayattan, tabiattan alır. Sözü, kelimeyi de öyle… Sanatın kaynağı da budur zaten. Bu nedenle şairin içinde yaşadığı kültürdür onu, şiirini var eden ya da ona ilham veren kaynak, resmini, müziğini, edebiyatını var eden…

Bu bakımdan içinde yaşadığımız coğrafya mümbit bir alandır şiir için. Kadim zamanlardan beri pek çok kültürün pek çok dilin var olduğu, birlikte konuşulduğu bir coğrafya. Bu coğrafyanın eğer ortak bir dili varsa bu dilin Osmanlıca olduğunu söylemek mümkün. Bizim eski şiirimiz bu dilde yazılmıştır. Türkçenin yanı sıra Farsça, Arapça gibi zengin dillerle beslenmiş karma bir dil. Bu dil kaybolunca eski şiiri okumak ve anlamakta neredeyse imkansız hale geldi ve divan şiiri gündemden düştü. Farsça yazan Mevlana Celalledin-i Rumi'yi anlamak zorlaştı. Ahmet Haşim'in dili bile yeni nesillere yabancı. Farklı dillerin birlikte var olduğu bu coğrafyada diller birbirini besliyordu. Bunun örnekleri bugün de var. Misal, Kürt kökenli Ahmed Arif'in şiir dili farklıdır bana göre, çok güzel çok ahenklidir. Bejan Matur'un da öyle, ya da Yaşar Kemal'in… Bu yazarların Türkçesi bir edebiyat dili olarak mükemmeldir. Bunun kültür ortaklığı, kültürlerin birbirlerini beslemesinden kaynaklı olduğunu ya da en azından şiire farklı bir lezzet, bir değer kattığını düşünüyorum. En eski Kuran çevirisinin Süryanice olduğunu okumuştum. Bu doğruysa ki kuvvetle muhtemel doğrudur, bu kültür ve dil ortaklığı adına şahane bir sonuç, bir örnektir.

Ayrıca şiirin “Vahiy” ile de ilgisi vardır. Vahiy bu topraklarda var olmuştur. Bir anlamda “Çöl” de… Vahiy kelimesinin Tanrısal anlamının yanı sıra “İçe doğma” olarak da düşünürsek şiirin de varoluşuna kaynaklık ettiğini söylemek mümkündür. Şiir sezgiseldir. Sonra tahayyüldür. Bir tahayyülü, tasavvuru, imgeler, simgeler, alegoriler vesilesi ile söze dökmektir. Bu sebeple içinde yaşadığımız coğrafya şiire yatkındır. Şiiri besler... Şiiri zenginleştiren onu değerli kılan dildir. Dil de kültürle var olur ve kültürle beslenir.

Çeviri şiir için bir engel. Keşke bilsek, anlasak da şiirleri kendi dilinde okusak... Dil, kültürle var olan, kültürle beslenen bir olgudur. Bir kültür taşıyıcısıdır. Bu nedenle çeviri yapanın o dili var eden kültüre yakın olması gerekir. Yanı sıra sanata ve şiire… Bu olmayınca çoğu çeviri katır, kutur; tatsız bir şey oluyor. Belki de sadece şairler çevirmeli şiirleri. Bu tarz şiirler var kitapta. Örneğin Ataol Behramoğlu'nun çevirileri çok başarılı çok güzel… Alova'nın, Eray Canberk'in… Can Yücel, şiiri çevirmez neredeyse yeniden yazar. Ama şiirin temasından kopmadan. CD'ye okuduğum Vyaceslav İvanov'un “Aşk” adlı Ataol Behramoğlu çevirisi bence aslını aratmayacak kadar güzel. Can Yücel'in Shakespeare'den çevirdiği sonatlar…

Biraz önce söyledim vahiy çöle inmiştir. Leyla'sından uzak düşen Kays çölde mecnunlaşır ve “aşk” kavramını derinleştirir. Şeyh Galip, korku nedir bilmeyen “Aşk”ı kendi arzusu ile gam çölüne düşürür. Ve o siyah çölde tıpkı Mecnun gibi yollarını kaybettirir. Siyah, yoğun, en yoğun ışıktır. Nice sırları barındırır içinde. Harf siyah mürekkeple yazılır. O harfler yan yana gelince bir mana ifade eder ve sırları ayan beyan serer gözler önüne. Ve “Söze saygıyla” der yine Şeyh Galip. “Canlı söze saygıyla. Söz olmasaydı biz nasıl anlar nasıl anlatırdık. Sevgiliyi…” diye devam eder. Hüsn ü Aşk'ta. Aleksandre Puşkin, çölün sularıyla dindirir susuzluğunu…

Bejan Matur “Onun Çölünde” her gece fısıldar kumlara ve sorar nasıl yaptıklarını çölü, boğmadan koyun koyuna… Seraptır çöl ve vahadır.

Elbette öyle. Tabiat başlı başına şiirdir. “Gül de ne demek, adı başka olsaydı bu kadar güzel kokmayacak mıydı sanki” der Shakespeare. Michelangelo tabiattan aldığı mermeri yontar ve “Musa Heykeli”ni çıkarır ortaya ve heykele bakıp “Konuş” der “Konuş”. O mermerin içinde yaradılışından beri var olan özü, cevheri çıkarmıştır ortaya. Sanat mimesistir. Kaynağını tabiattan, topraktan, sudan alır… Şiir de tabiattan. Haklı Oktay Rifat… Şiir-sanat kalubeladan beri vardır ve şairler -insan- aracılığı ile var eder kendini ve bize tabiatı anlatır. İnsanı, insanın bu dünyadaki varlık sebebini. Bunun farkında olanlar için şair olmak, şiir okumak belki gereksizdir ama ya farkında olmayanlar?